Gemeente geheimen: 'Er is eenovereenkomst maar die is geheim'

Alle Nederlandse gemeentes – op een enkele kleine na – maken afspraken in het geheim. Liset Hamming onderzoekt of deze geheimhouding volgens de regels wordt toegepast. En of dat voldoende controleerbaar is voor gemeenteraden en betrokken burgers. Zijn ‘geheime’ documenten wel zo geheim?

Stel je voor: je loopt met een boze meneer Bos in een bos in Alkmaar. Al een jaar vecht hij met man en macht tegen een beslissing van zijn gemeente Alkmaar: het ziekenhuis in Alkmaar mag 8.000 m2 eeuwenoude bomen van het oudste stadsbos van Nederland kappen. Meneer Bos is daar faliekant tegen, maar voelt zich niet gehoord. Niet zo gek ook, want de afspraken tussen de gemeente en het ziekenhuis zijn een jaar lang geheim geweest. Pas na een lange procedure is de overeenkomst openbaar gemaakt. Maar de 10-0 achterstand die Bos heeft opgelopen kan dan al niet meer worden ingehaald.

Met dit verhaal maakte ik mijn eerste meters in de journalistiek, toen ik in 2017 de plannen voor ‘vernieuwbouw’ van de Noordwest Ziekenhuisgroep onderzocht voor onderzoeksplatform Follow the Money. Bos, die zelf jaren journalist is geweest bij het Noordhollands Dagblad, had van de geheime afspraken gehoord. “Er is een overeenkomst maar die is geheim”, hoorde hij destijds een collega aan de telefoon zeggen. Het enige wat via de media naar buiten lekte, was de 8.000 m2 houtkap. Zowel de kap als de geheimhouding maakte Bos woedend.

De aanvankelijk geheime overeenkomst werd openbaargemaakt door een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur (WOB) door Bos en zijn speciaal voor de strijd opgerichte stichting Red de Hout. De overeenkomst werd ‘s avonds op het adres van de stichting in de brievenbus gestopt. De meeste informatie was toen, door dit verzoek, al bekend. Behalve dat bovenop de 8000m2 nog eens 3.500 m2 houtkap aan het ziekenhuis beloofd waren voor extra parkeerplaatsen.

Voor Bos een bevestiging van het stiekeme spelletje dat gespeeld werd door de zittende wethouders en de burgemeester. “Het stinkt, maar je weet niet waar de geur vandaan komt”, duidt Bos zijn perspectief, met een goed gevoel voor symboliek gezien de geur van daslook, uienplant, die tijdens onze wandeling overal in ‘de Hout’ hangt. Ik begon me af te vragen hoe openbaarheid en geheimhouding binnen een gemeente geregeld worden en wat de gevolgen daarvan zijn in de praktijk.

Ik schreef vier artikelen over de bouwplannen van het ziekenhuis en de strijd van Bos, maar bleef zitten met een aantal vragen. Waarom waren de afspraken tussen de gemeente en het ziekenhuis in eerste instantie geheim gehouden? Aan welke regels moet zo’n geheimhouding eigenlijk voldoen? Uit gesprekken met inwoners en gemeenteraadsleden van Alkmaar bleek dat niemand precies wist hoe geheimhouding (en het opheffen ervan) werkt. Ik sprak ook steeds meer inwoners en gemeenteraadsleden uit andere gemeenten waar dat ook het geval was, zelfs met strafrechtelijke gevolgen voor het ‘lekken’ van geheime informatie aan toe. Bijna elke collega bij wie ik ernaar vroeg, bevestigde dat zij in hun onderzoek vroeg of laat tegen geheime documenten aanliepen en óók niet goed wisten wat ze daar dan mee aan moesten.

Drie jaar later start ik met subsidie van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten mijn onderzoek naar openbaarheid en geheimhouding bij gemeenten. Ik publiceer de uitkomsten hier, bij Small Stream Media, en op mijn eigen website: Gemeentegeheimen.