Lachen ten tijde van een pandemie: waarom Zuid-Afrikanen grappen maken over het coronavirus

Bijna direct nadat het eerste geval van COVID-19 was vastgesteld in Zuid-Afrika begonnen de grappen al. Van memes met vooraanstaande politici tot slechte woordspelingen, van TikTok video’s tot foto’s van mensen poserend met slechte, zelfgemaakte beschermende spullen: Zuid-Afrikanen maakten hun grappen over het virus op Twitter, WhatsApp en Facebook.

Dit is een vertaling van een artikel dat eerder werd gepubliceerd door The Conversation.

Het is niet ongebruikelijk voor Zuid-Afrikanen om grappen te maken over hun talrijke problemen, van voormalig president Jacob Zuma’s nalatenschap van vermeende omvangrijke corruptie, ofwel graaien in de staatskas, tot de regelmatige stroomstoringen die worden veroorzaakt door voortdurende crises bij de nationale energiecentrale Eskom. Cartoonisten lijken nooit om materiaal verlegen te zitten.

Online grapjes, memes en video’s zijn natuurlijk niet voorbehouden aan Zuid-Afrika. De toegenomen toegang tot een groeiend aantal social media platforms en bewerkingsmogelijkheden, maken het mediagebruikers wereldwijd mogelijk om op allerlei creatieve manieren te interacteren met nieuwe onderwerpen. Maar het is opmerkelijk hoe mediagebruikers in een land als Zuid-Afrika, met zijn enorme hoeveelheid serieuze uitdagingen, eerder voor grappen dan voor wanhoop kiezen wanneer ze worden geconfronteerd met nieuwe problemen.

Waarom is humor zo vaak de eerste aanleghaven wanneer Zuid-Afrikaanse mediagebruikers zich in woelige baren bevinden? Mogelijk zijn er verschillende socioculturele, politieke en psychologische redenen voor.

Socioculturele redenen

Er is een gevestigd corpus aan academisch literatuur over de belangrijke rol van roddels, grappen, geruchten en satire in Afrikaanse politiek en gemeenschappen.

Historicus en mensenrechtenactivist Stephen Ellis beschrijft in een baanbrekend artikel het fenomeen “stoep radio”, radio trottoir, dat overal in Afrika aanwezig is. Dit fenomeen wordt versterkt door de wijdverbreide orale traditie die kenmerkend is voor deze samenlevingen.

Ellis definieert deze vorm van communicatie als ‘De populaire en onofficiële discussie van actuele zaken’.

In tegenstelling tot de pers, televisie of radio, wordt deze ‘niet gecontroleerd door een herkenbaar individu, instituut of groep mensen’.

Stoepradio moet niet worden verward met dagelijkse, ongeverifieerde geruchten of roddels, maar vervult een sociale en politieke functie. De onderwerpen betreffen zaken van publiek belang waar nog geen officiële verklaringen over zijn afgelegd, of waarover officiële informatie niet kan worden vertrouwd.

Humor helpt ook met het opbouwen van een gemeenschap. Populaire Zuid-Afrikaanse tabloids hebben bijvoorbeeld een zeer loyaal lezerspubliek opgebouwd met hun verhalen over het bovennatuurlijke, het dwaze of het absurde, naast een sterke toewijding aan het gemeenschappelijk belang. Tabloidlezers integreren hun krantenleespraktijken met verhalen vertellen, delen en gemeenschappelijke interpretatie van kranteninhoud.

Deze praktijken illustreren ook hoe de gemoedelijkheid van Afrikaanse gemeenschappen het mediagebruik beïnvloedt. Op dezelfde manier kan grappen maken over het coronavirus ook een manier zijn voor mensen om te zeggen ‘Het is heel absurd allemaal, maar we zitten in hetzelfde schuitje’.

Politieke redenen

Stoepradio gedijt wanneer de reguliere media scherp gecontroleerd worden door de autoriteiten, of wanneer er groot wantrouwen is in officiële verhalen.

Zuid-Afrikanen hebben meer mediavrijheid dan ze gewend waren. Tijdens de apartheid hadden alternatieve media en ondergrondse informatienetwerken vaak betrouwbaardere communicatiekanalen dan de volgzame reguliere media of de propaganda die werd uitgezonden op de staatstelevisie.

De wijdverbreide corruptie in Zuid-Afrika na de apartheid heeft niet veel bijgedragen aan het verbeteren van het respect van burgers voor officiële verhalen. Ze weten hoe het voelt om voorgelogen te worden.

Onderzoek heeft laten zien dat met name jonge Zuid-Afrikanen politici en politieke instituties wantrouwen. En politieke gedesillusioneerdheid met de huidige regering en gevoelens van frustratie zijn ook bewezen vruchtbare grond voor geruchten en samenzweringstheorieën die plausibeler verklaringen bieden over de huidige omstandigheden van mensen dan politieke, economische of wetenschappelijke autoriteiten.

Het ‘sceptische lachen’, dat wordt opgeroepen door populaire cultuur, is een manier om de draak te steken met de autoriteiten en ondermijnt de kracht van politici en grote bedrijven.

Bij sommige grappen over het coronavirus is het duidelijk dat Zuid-Afrikanen lachen – wellicht nerveus – om de beweringen van de regering dat alles onder controle is. Het nieuws dat de eerste besmette Zuid-Afrikaan terugkwam van een skivakantie leidde tot grappen over het raciale karakter van het virus. Grappen maken over rijkelui die besmet raken of over Afrikaanse remedies en reacties, kan een manier zijn om de angel uit raciale ongelijkheden en economische hiërarchieën te halen.

Psychologische redenen

Hilariteit en humor kunnen worden gebruikt als gereedschappen om om te gaan met de situatie. Verslaggeving over COVID-19 kan angst en paniek zaaien door woordkeuze (‘killer virus’) of door afbeeldingen (enge microscopische beelden van het virus of foto’s van lege schappen in supermarkten). De stroom van verslagen en het dagelijkse aantal van nieuwe besmettingen en doden kan overweldigend en verwarrend zijn.

Gegeven de andere risico’s waar Zuid-Afrikanen dagelijks mee te kampen hebben, kan grappen maken over deze nieuwe, onbekende dreiging de angel eruit halen.

Verschillende grappen op Twitter verwezen naar die andere dreigingen, om eraan te herinneren dat ze niet uit het zicht moeten raken, ook al is COVID-19 een serieuze bedreiging. Een grap bijvoorbeeld over het coronavirus dat op de plaats van binnenkomst zijn verblijfsvergunning moet laten zien, verwijst naar de hoge mate van gewelddadige xenofobie in Zuid-Afrika.

Humor is in deze context is ook een manier om veerkracht en keuzevrijheid te tonen. Hoewel sommige Twitteraars opmerkten dat de humoristische toon weleens zou kunnen veranderen als de ernst van het virus doordringt, hadden de grappen toch vaak een optimistische toon. Zo zette iemand op Twitter: “We klaarden het met Ebola, we klaarden het met Listeriosis, we klaarden het met Boko Haram en we klaren het ook zeker met #CoronavirusinSA. Mag ik een amen horen?” Een ander was fatalistischer: “The Ronas is hier om ons uit te roeien, maar we zullen in ieder geval lachend doodgaan”

De Keerzijde

Helaas kan de prevalentie van grappen en satire ook misinformatie verspreiden, omdat doelgroepen niet altijd weten welke informatie ze moeten vertrouwen en waar ze juist om moeten lachen. Onderzoek in Afrika heeft laten zien dat er een hoge graad van misinformatie is.

Dat is een reden tot zorg in de huidige COVID-19 epidemie.

En daarom is het belangrijk om populaire cultuur serieus te nemen. Als we begrijpen hoe mensen media gebruiken in hun dagelijks leven, of hoe ze humor gebruiken om angsten weg te nemen, is het gemakkelijker om passende antwoorden te vinden op die zorgen. De strijd tegen de ‘infodemie’ van misinformatie kan niet gewonnen door alleen aan te dringen op het checken van feiten en rationeel debat.

In Afrika is de rol van humor en grappen in de alledaagse populaire cultuur bloedserieus.

Herman Wasserman is professor aan de University of Cape Town