Onzichtbaar gestolen land

NLand is een essentiële hulpbron, dat in Oeganda zomaar van je afgepakt kan worden. Minstens vijftien procent van de Oegandese boeren is verwikkeld in conflicten, die vaak gepaard gaan met geweld. Regering en burger werken afzijdig van elkaar. Terwijl de Oegandese overheid continu bezig is met het moderniseren van het landsbeleid, kan een groot deel van de bevolking op het platteland niet lezen en schrijven.

Op het politiebureau in Kampala zit John Kyeskia geduldig te wachten op de afdeling Landzaken. Hier komen dossiers binnen van mensen die verwikkeld zijn in een conflict over landbezit. Zodra deze op het hoofdkantoor aankomen, betekent dat, dat het conflict uit de hand is gelopen of de lokale autoriteiten niet meer weten hoe ze het op moeten lossen. John valt op door zijn blote voeten en rafelige broek. Hij is boer en woont in de Kiakiso regio, ten zuiden van Kampala. Hij komt nooit in de stad, slechts wanneer het echt noodzakelijk is.

Susan, rechercheur van de politie, luistert naar zijn verhaal. "Ik was van plan een deel van mijn land te verkopen aan meneer Murimba", vertelt John. "Hij bracht een tussenpersoon mee voor de verkoop, die ik bleek te kennen. Het was een vaste klant die af en toe vanille koopt in het dorp. Ik vertrouwde hem en stond hem mijn certificaat af, het enige bewijs van mijn recht op dit land. Sindsdien heb ik hem niet meer gezien."

John is een van de velen die zich als slachtoffer zien van landgrabbing, het ontnemen van iemands land. Op het platteland in Oeganda gebeurt dit dagelijks op slinkse wijze en wordt daarom ook wel "onzichtbare landgrabbing" genoemd. Susan ziet veel gevallen zoals dat van John. "Dit valt nog mee. Het wordt echt moeilijk wanneer er een zaak binnenkomt waarbij het om een conflict tussen familieleden gaat." Verdrietig schudt ze haar hoofd. "Maar van elk verhaal krijg ik hoofdpijn."

Het lijkt erop dat de conflicten het gevolg zijn van de kloof tussen traditionele en moderne vormen van landeigendom. Volgens Patrick Onyango, woordvoerder van de politie, is het probleem drievoudig. "De combinatie van de bevolkingsgroei en de hogere marktwaarde voor land maakt mensen bewust van het feit dat land niet alleen bruikbaar is voor het verbouwen van gewassen, maar ook als kapitaal. De vraag naar land neemt dus toe. Ook willen mensen tegenwoordig als individu land bezitten in plaats van via hun gemeenschap."

Naast een publieke en private vorm van landbezit, erkent Oeganda nog twee andere, traditionele vormen van eigendomsrecht. Gemeenschappelijk landbezit is hier één van. De gemeenschap, meestal een clan, beheert de grond zelf zonder officiële documenten. Volgens de moderne wetgeving wordt deze vorm wel erkend maar staan de boeren zonder papieren niet in hun recht wanneer zij in een conflict geraken. De andere vorm wordt mailo genoemd, een systeem waarbij de grond beheerd wordt door de koning. De bestuursvormen hanteren verschillende regels, wat verwarring teweegbrengt onder de boeren. Susan noemt nog een gevolg van de moderne wetgeving. "Ook vrouwen hebben tegenwoordig recht op land. In rurale gebieden heeft een man vaak meerdere vrouwen en al die vrouwen claimen nu land!"

Meer dan een burenruzie

De bus rijdt in vier uur van Kampala naar Lyantonde en voert langs groene velden met verschillende gewassen waaronder cassave, bananen, noten en mais. In het dorp Lyantonde zijn kinderen van de basisschool gekleed in schooluniform en lopen netjes buitenom van het ene klaslokaal naar het andere. In de directeurskamer zit Ronald achter zijn bureau. Hij verdwijnt bijna in de chaos van boeken en schrijfgerei, in wat meer als opslag van de school lijkt te dienen dan als zijn kantoor. Af en toe loopt een lerares binnen om iets te vinden tussen alle spullen.

Ronald windt zich enorm op over zijn land dat is "afgepakt door de buurman". De zaak die is aangespannen gaat over 70 hectare land. Dit is een relatief groot stuk grond aangezien tachtig procent van de rurale huishoudens in Oeganda gemiddeld slechts 5 hectare grond bezit. "Ik ben niet bang om mijn land te verliezen want ik bezit de echte land titel", zegt Ronald vol overtuiging. Hij ziet zichzelf als slachtoffer van kibanji, het verkopen van hetzelfde stuk land aan twee kopers. De ene koper krijgt een echt document en de andere een valse. Op deze manier kan de verkoper dubbel zoveel verdienen aan hetzelfde stuk grond, maar laat daarmee twee partijen in dispuut achter. Zijn zaak loopt al tien jaar.

"Dat sommige zaken zo lang lopen komt door gebrek aan geld", vertelt districtscommissaris Sulaiman Matojo. Hij spreekt liever onder het genot van een goede maaltijd in het plaatselijke hotel dan in zijn kantoor. Volgens hem is land de nummer één oorzaak van conflicten. "Zodra een rechtszaak is aangespannen kan het proces pas doorgaan wanneer er opnieuw geld in wordt gestopt, wat de boeren niet hebben. Ondertussen leven de mensen in een constante onzekerheid", zegt hij terwijl hij een stuk chapati in bonen-saus dipt.

Diefstal is de grootste aanleiding voor de conflicten in Lyantonde. Buren of andere leden van de gemeenschap verplaatsen bijvoorbeeld geleidelijk struiken en stenen die dienen als grensaanduiding om zichzelf meer land toe te eigenen. Wantrouwen is het gevolg van deze onzichtbare landgrabbing en maakt van land een gevoelig onderwerp in de regio. Onenigheden slaan gemakkelijker over in een conflict, dat vaak samen gaat met dreigementen en geweld.

De broers Kaniya en Joseph durven bijvoorbeeld niet meer op hun land te komen. Samen hebben zij 50 hectare land gekocht van de overheid. Hiermee hebben zij een stuk publiek land privaat gemaakt. Zij kunnen hun verhaal niet op hun land vertellen uit angst voor de buren, een gemeenschap die weigert de landoverdracht tussen de broers en de overheid te accepteren. Zelfs al hebben de broers het land nu legaal in hun bezit, dan nog riskeren zij hun leven wanneer ze er een voet op zetten. "Ze doen alsof ze niets weten van de verkoop", zegt Joseph. "Bij wijze van protest planten ze struiken op ons land en halen ze de stenen weg die dienden als grensaanduiding. De groep dreigt ons te lynchen zodra we ons laten zien"

Een doolhof

Er wordt vaak gezegd dat land het enige is wat Oegandese boerengemeenschappen hebben en wat ze een zekere toekomst kan geven. "Het is kinderachtig gedrag. Maar ja, deze mensen zijn ongeschoold", zegt Joseph over zijn buren met wie hij in conflict is geraakt. De broers laten zich niet wegjagen. Zij voelen zich genoodzaakt om met steun van de politie binnen korte tijd een muur op te trekken. Keitjes en struiken zijn blijkbaar niet voldoende. Als iedereen dit zou kunnen doen ziet het Oegandese platteland er binnen korte tijd uit als een doolhof.

Volgens districtscommissaris Suleiman Matojo moet het beleid over landrechten helder zijn voor boeren. De enige manier voor boeren om voor hun rechten op te komen is door die of zelf in de hand te nemen of naar de rechtbank te gaan. Maar de rechtbank is ver weg, in de hoofdstad, en kost bovendien handenvol geld. "Een betere educatie in de toekomst voor met name kinderen en vrouwen zou helpen." Erfgenamen moeten beter op de hoogte gebracht worden over eigendomsrechten. Suleiman vindt dat kinderen daarom al moet worden meegegeven hoe land te moeten beschermen maar ook wat de regels zijn. Volgens Susan zijn er meerdere mogelijkheden voor een oplossing. "Ook de media kunnen een grote rol spelen, om de landconflicten als nationaal probleem bij de bevolking onder de aandacht te brengen. Daarnaast zou het werken als boeren zich op de een of andere manier zouden verenigen."

Betrokkenen uit verschillende bestuurslagen die dagelijks met slachtoffers van landgrabbing te maken hebben zijn ervan overtuigd dat educatie de meest duurzame oplossing is. Het kan mensen vertrouwen geven in hoe te handelen in geval van conflict. Op langere termijn hopen zij dat het de kloof kan dichten tussen traditionele en moderne wetgeving over landeigendom.