Zingend de grens over

Muzikant en kapper Jeremiah ontvluchtte tien jaar geleden het geweld van de rebellen in de Democratische Republiek Congo. Enkel met een gitaar en wat extra kleren reden hij, zijn vrouw en hun vijf jonge kinderen het veilige Oeganda binnen. “Ik herinner me dat de grensbewakers me lieten zingen. Ik speelde een liedje waarna ze vergaten om ons de nodige vragen te stellen.” Vorig jaar bracht Jeremiah in Kampala zijn eerste muziekalbum uit, getiteld Bless Uganda. Jeremiah zet zijn muziek in om andere vluchtelingen te helpen.

Op zijn glimmende brommer daalt hij een hobbelige weg af naar huis. Eenmaal beneden parkeert hij voor een eenvoudige twee-onder-een-kap. De buurvrouw zit op de drempel bij de voordeur en haar kinderen spelen onder het wasgoed dat buiten hangt. Jeremiah’s huis is donker, een enkele straal licht valt naar binnen door het kanten doek bij de ingang. Zijn vrouw zit met een baby aan de borst op de grond. De kinderen op de bank kijken naar de televisie. Posters met aankondigingen van zijn album en benefietconcerten overlappen elkaar op de muren in Jeremiah’s kleine woonkamer.

“Waar we ook waren, in het vluchtelingenkamp of ergens anders, ik nam altijd mijn gitaar mee. De mensen vonden het fijn wanneer ik hen vermaakte”, vertelt hij met trots. Jeremiah is een van de vele vluchtelingen die vanwege het milde asielbeleid in Oeganda een veilige haven zoeken. Niet voor niets heet zijn album Bless Uganda. “Ik heb het deze naam gegeven omdat ik weet dat in Oeganda vluchtelingen anders worden behandeld dan in veel andere landen. Hier voelen vluchtelingen zich vrij en kunnen ze op zijn minst werk vinden. Ik waardeer dat enorm.”

Verlangen naar vrijheid in de stad

Het gewapend conflict in de Democratische Republiek Congo woedt al decennia met afwisselend tijden van onrust en tijden van kalmte. Het land is daardoor instabiel geworden. Van de meer dan 400.000 vluchtelingen in Oeganda, komt bijna de helft, 184.000, uit de Democratische Republiek Congo. Verder vangt Oeganda vluchtelingen uit andere landen in de regio op, waaronder Zuid-Soedan, Burundi en Rwanda. Oeganda kan het toenemend aantal vluchtelingen alleen onderdak bieden in daarvoor opgerichte kampen. Jeremiah heeft vijf maanden in vluchtelingenkamp Kyaka II gewoond dat ver buiten de stad ligt. “Ik had geen keus. Na acht of negen maanden in Kampala ging ik naar het kamp. Maar het leven daar was niet makkelijker. Als muzikant en kapper is het moeilijk om werk te vinden. Er is nauwelijks water en Joshua, mijn oudste, begon een infectie te krijgen. Ik besloot weg te gaan en opnieuw werk te zoeken in de stad.”

In de tien jaar dat Jeremiah in Oeganda woont, heeft hij in Kampala een redelijk stabiel leven opgebouwd. “We hadden niks toen we in Oeganda kwamen. We waren een groot gezin zonder geld, met niet eens een slaapplek!” Diverse baantjes en de generositeit van de Oegandezen hebben uiteindelijk geleid tot het vinden van een woonplek voor Jeremiah en zijn familie. Hij werkt als kapper in een hotel en zijn kinderen gaan naar school. Maar vandaag niet, want het is zondag.

Jeremiah gaat vandaag naar de kerk. Hij draagt een lang zwart kostuum in traditioneel Congolese stijl. Omdat het te duur is om wekelijks voor de hele familie een rit naar de kerk te betalen, gaat Jeremiah met alleen zijn oudste zoon. De kerk heeft een internationaal karakter. Jeremiah voelt zich er thuis, hij klimt moeiteloos het podium op. De instrumentale versie van een van zijn nummers wordt afgespeeld en Jeremiah zingt mee. Het brengt mensen tot ver achter in de zaal aan het dansen.

Leven als muzikant

Muzikanten uit Congo staan in Oeganda bekend om hun goede technische beheersing van instrumenten. Toch is het niet makkelijk om te werken aan een serieuze muziekcarrière. “Oegandese muzikanten gebruiken ons als sessiemuzikant om voor een mager loon hun nummers in te spelen in de studio.” Wanneer zij hun eigen muziek willen uitbrengen, kunnen zij hier moeilijk sponsors en producenten voor vinden. Jeremiah speelt daarom liever met andere Congolese muzikanten, om samen de Congolese Rumba lingala te laten klinken. Waarbij het publiek met moeite de voetjes op de vloer houdt.

Jeremiah en zijn band oefenen onder de veranda van een muziekschool. Een aantal passanten kijkt en luistert nieuwsgierig naar het schouwspel. Jeremiah’s band bestaat uit zeven muzikanten. Ze spelen het nummer Mukimbizi. Een swingend maar schrijnend lied over de problemen waar vluchtelingen mee te maken hebben. Terwijl Jeremiah en de zangeres dansen en zingen in het Frans en Congolees, zit de baby van de zangeres rustig tussen de muzikanten in. Drummer Steven vertelt dat het drumstel waar hij op speelt twee belangrijke onderdelen mist. Er zit bovendien een diepe barst in zijn drumstick, maar dat weerhoudt hem er niet van om een strak rumbaritme neer te zetten.

De hoge transportkosten van de geleende instrumenten maken dat de band niet zo vaak bij elkaar kan komen als ze zou willen. Zangeres Johnita vertelt na de repetitie dat het voor buitenlandse vrouwen extra moeilijk is om muziek te maken in Oeganda. Vrouwelijke artiesten worden vaak onterecht gelijkgesteld aan prostituees. Als vrouw van de bassist, is het voor haar mogelijk toch serieus muziek te maken. Een plek om met land- en lotgenoten muziek te kunnen maken is voor haar van grote betekenis.

Het forum

Hoewel vluchtelingen in Kampala over veel zelfredzaamheid beschikken, maken zij gebruik van organisaties die hen bijstaan. De organisatie Interaid, een belangrijke tak van de UNHCR, heeft Jeremiah geholpen bij het opzetten van een forum voor vluchtelingenartiesten, genaamd FAARU (Forum Artist Association of Refugees in Uganda). “Het forum bestaat uit verschillende bands van verschillende nationaliteiten. We brengen culturen samen om te laten zien dat elke muzikant zijn talent moet kunnen ontplooien.” Als voorzitter van het forum heeft Jeremiah zich als doel gesteld om de komende twee jaar instrumenten aan te schaffen inclusief een podium en een auto voor vervoer. Het liefst willen ze een eigen studio voor opnames. Geld wordt voornamelijk ingezameld door het geven van concerten.

Het eerste benefietconcert dat het forum organiseerde heette Dress a refugee. Met het concert werd kleding ingezameld die werd verdeeld onder de vluchtelingen die in de kampen wonen. “Als vluchteling weet ik wat er door hen heen gaat. Ik ken hun pijn en voel met iemand mee wanneer ik hem zie lijden. Ik wilde daarom iets doen voor de vluchtelingen”, vertelt Jeremiah. Het benefietconcert werd voor een groot deel gesponsord door zijn baas. Ook Interaid, artiesten zelf en de toeschouwers droegen een steentje bij. Jeremiah is erg blij met de bekende komiek Pablo, die vrijwillig heeft bijgedragen als MC van de avond.

Op dit moment is Jeremiah met de anderen van het forum bezig een nieuw lied aan het schrijven. “Het gaat voornamelijk over vrede. We zingen over vrede en saamhorigheid. Want twee handen zijn altijd beter dan een.” Het is geen verrassing dat Jeremiah als kapper in de Hamam Spa van het sjieke Fairway Hotel werkt. Hier komen namelijk verschillende nationaliteiten samen. Hij knipt de haren van mensen uit de hele wereld. Dit dagelijkse contact met verschillende culturen is voor hem belangrijk om hoopvol naar de toekomst te kunnen kijken. 

Op de vraag of zijn kinderen ook muziek maken, begint Jeremiah op de kast te drummen. Zijn zoon zet op de gitaar met enkel drie snaren een riff in waarna de rest hem met een meerstemmig refrein bijvalt. “Mijn kinderen hebben verschillende muzikale talenten. Ik hoop dat zij op een dag ook hun muziek kunnen laten horen in Oeganda. Muziek maakt je verbonden met anderen. En er is niets belangrijker dan verbondenheid.”