De verassende ontwikkeling van Kaapverdië

Kaapverdië is een van de weinige Afrikaanse landen die zich in de afgelopen decennia heeft ontwikkeld van laag- naar middeninkomensland. Dat is een bewonderenswaardige prestatie voor een kleine eilandengroep zonder natuurlijke grondstoffen. Wat is het geheim van Kaapverdië?

De kleine archipel voor de kust van Senegal is nog geen veertig jaar onafhankelijk en wordt bewoond door zeer uiteenlopende bevolkingsgroepen. Er zijn geen natuurlijke grondstoffen en ook voor landbouw is het eiland niet bijzonder geschikt. Wanneer je aan Kaapverdianen vraagt hoe het kan dat het land zich zo goed ontwikkelt, zijn de antwoorden net zo divers als de bevolkingsgroepen waaruit ze afkomstig zijn. Toch komen het vaak op hetzelfde neer: het zijn de mensen die het 'm doen.

“Mensen zijn het enige dat we hebben”, zo luiden de woorden van de minister van Immigratie en Gemeenschappen, Fernanda Fernandes. Slechts 1.2 procent van de grond in Kaapverdië is vruchtbaar en geschikt voor landbouw. Als land zonder enige natuurlijke grondstoffen en landbouwmogelijkheden zijn de exportmogelijkheden minimaal. De Kaapverdianen zijn zich ervan bewust dat zij zelf de enige mogelijkheid tot ontwikkeling zijn. Zij kunnen de export zijn, in kennis en cultuur. 

Kaapverdië heeft een rijke culturele historie, waarin bijzondere en unieke muziekgenres een grote rol spelen. Kaapverdiaanse muziek en dans zijn populair in nabijgelegen landen en het gigantische Carnaval trekt jaarlijks mensen vanuit de gehele omgeving naar de eilanden. Volgens een administratief medewerkster kan cultuur zelfs de Kaapverdiaanse export genoemd worden. Een kleuterjuf vertelt: “Mensen zijn onze natuurlijke grondstoffen. Wij kunnen ervoor zorgen dat we in staat zijn om te ontwikkelen.”

“De afwezigheid van natuurlijke grondstoffen is onze redding geweest”, aldus Ana Monteiro, de woordvoerder van Cabeólica, een groot windenergiebedrijf. “Hierdoor is Kaapverdië namelijk geen populair land om te veroveren geweest en is er weinig corruptie.” Ze wijst erop dat er eigenlijk wel degelijk natuurlijke grondstoffen zijn, namelijk wind en zee. Tegenwoordig zijn deze grondstoffen onmisbaar voor de archipel waarvan een relatief groot deel op duurzame energie draait. Kaapverdië is met ruim 25 procent duurzame energie, na Denemarken, het land met het hoogste percentage duurzame energie. De toekomstplannen zijn groots; men hoopt over zes jaar voor vijftig procent op duurzame energie te draaien.

“Dat Kaapverdië in staat is om zich te ontwikkelen is ook grotendeels te danken aan buitenlandse investeringen”, legt de woordvoerder van Cabeólica uit “Kaapverdië is een goed land om in te investeren omdat het zo klein is. Relatief kleine projecten kunnen veel effect bewerkstelligen.” Vrijwel alle ondervraagden menen dat zowel officiële ontwikkelingshulp als gerichte investeringen een grote rol gespeeld hebben in de ontwikkeling van het land. Deze investeringen, gemiddeld zo’n 126.5 miljoen euro per jaar sinds de onafhankelijkheid in 1975, hebben veel mogelijkheden gecreëerd voor Kaapverdianen om zelf verder te ontwikkelen. De handvatten die door het buitenland worden aangereikt konden een succes zijn dankzij de hoop en wilskracht van de Kaapverdianen, want “Kaapverdianen willen ontwikkelen”, aldus een docent Engels.

Vijf jaar geleden stopte de Nederlandse ontwikkelingshulp aan Kaapverdië. Het land ging op dat moment namelijk van ontwikkelingsland over naar een middeninkomensland. De rol van ontwikkelingssamenwerking is deels overgenomen door de diaspora: de Kaapverdische bevolking die elders ter wereld woont. Een Kaapverdiaan die vanuit Nederland terug naar Kaapverdië is verhuisd legt uit: “Kaapverdianen in het buitenland zijn erg belangrijk. Die brengen geld, kennis en inzicht in andere culturen en levenswijzes elders ter wereld. Deze zaken zijn onmisbaar, want juist daardoor is onze ontwikkeling mogelijk.” Maar liefst tien procent van het BNP is afkomstig van de remittances vanuit het buitenland. Dat is enkel het meetbare, want er is uiteraard ook nog een directe en onmeetbare toevoer zoals onder andere materiële goederen, giften aan families en kennisoverdracht.

Goed bestuur is een van de eerste dingen die door vrijwel alle ondervraagden genoemd wordt. Ook de minister van Immigratie en Gemeenschappen beaamt dit: “Vanaf de onafhankelijkheid in 1975 zijn we trots op ons land en daarmee ook op onze eigen overheid. Kaapverdië wilde ontwikkelen. We wilden geen deel uitmaken van het arme Afrika. Daarom heeft onze overheid altijd geïnvesteerd in educatie. Geschoolde mensen kunnen namelijk opkomen voor hun rechten en ontwikkeling stimuleren.” Deze drang is ook in de cijfers terug te zien, recentelijk gaat vijftien procent van de overheidsuitgaven naar het onderwijs, voorheen liep dit zelfs op tot twintig procent.

Deze investeringen werpen hun vruchten af. Zo gaat ruim 95 procent van de kinderen naar de basisschool en 66 procent van de kinderen ook naar de middelbare school. Dit is een ongelooflijke vooruitgang ten opzichte van 1987, toen de eerste metingen gedaan werden en minder dan tien procent van de kinderen naar de middelbare school ging. Als gevolg van deze stijging van de scholing komt analfabetisme steeds minder voor. Maar liefst 85 procent van de Kaapverdianen kan lezen en schrijven. “Een hele prestatie vergeleken met het feit dat, ten tijde van de onafhankelijkheid, zeventig procent van de bevolking ongeschoold en analfabeet was”, vertelt de minister van Immigratie en Gemeenschappen.

Volgens velen is de stabiele en gunstige politieke situatie te weiden aan de trots op hun onafhankelijkheid van Portugal. Daarnaast speelt ook het feit dat Kaapverdië zo klein is een rol, dat resulteert namelijk in veel sociale controle. Hierdoor zijn de mogelijkheden voor corruptie beduidend kleiner. Kaapverdië staat in de Corruption Perceptions Index op de 41ste plek. Daarmee behoort Kaapverdië tot een van de hoogst genoteerde landen uit Afrika.

Hoe is deze ontwikkeling mogelijk? Daar is geen eenduidig antwoord op te geven. De ontwikkeling is mogelijk dankzij verschillende oorzaken die allemaal met elkaar verweven zijn. De combinatie van hulp en een ijzersterke mentaliteit zijn in de ontwikkeling van Kaapverdië onmisbaar gebleken. “Hope is as big as the sea which embraces us” luidt het in 1975 geschreven volkslied, toen men nog op blote voeten liep en de huidige situatie ondenkbaar leek. Hoop en daad kunnen veel bewerkstelligen. Zoals de minister van Immigratie en Gemeenschappen het verwoordde: “We hebben het gemaakt, met niets”.