Een keuze op leven en dood: de wetenschap of spiritualiteit?

De gevaarlijkste vulkaan van Indonesië, de Merapi, is wakker en lijkt voorlopig niet meer in slaap te vallen. Uitbarstingen in 2006 eisten ruim dertig levens, in 2010 vonden meer dan driehonderd Indonesiërs de dood. De voortdurende activiteit van de vulkaan baart de Merapi-bewoners zorgen. Als een nieuwe ramp dreigt, geloven ze dan in de gaven van de spirituele vulkaanleider of vertrouwen ze de bevindingen van rationele aardrijkskundigen? 

Het straatbeeld in Indonesië wordt vrijwel overal gesierd door de vriendelijk glimlachende inwoners van het land. Zo ook in de knusse dorpjes die tegen de hellingen van de Merapi zijn aangeplakt. Achter de glimlach van de Merapi-bewoners schuilen echter grote zorgen. Die zorgen gaan om de toestand van de vulkaan. De uitbarsting in 2006 heeft een angstig gevoel aangewakkerd, de eruptie in oktober 2010 – die door het enorme aantal slachtoffers door president Susilo Bambang Yudhoyono werd uitgeroepen tot nationale ramp –  hebben dat gevoel alleen maar versterkt. De aswolken die de vuurberg nog altijd met enige regelmaat naar buiten proest, geven niet bepaald voor een geruststellend gevoel. De inwoners van Kinahrejo moeten zich de meeste zorgen maken. Dit dorpje ligt het dichtst bij de top. Een deel van Kinahrejo is al in de as gelegd door de uitbarstingen van 2010. Slechts vijf kilometer afstand scheidt de dorpsbewoners van de borrelende tijdbom.

Door God gegeven

Een bestaan op de hellingen van de gevaarlijkste vulkaan van Indonesië lijkt misschien een onhandige keuze. Zo ongenuanceerd ligt het echter niet. De inwoners zijn op deze plek geboren en getogen en hechten veel waarde aan deze grond. Daarnaast leven ze ruim onder het Indonesische modaal, waardoor verhuizen niet eenvoudig is. Veel bewoners verdienen hun brood als boer. De grond rondom vulkanen is bijzonder vruchtbaar, omdat lava en as erg veel voedingsstoffen bevatten.

Eén van die boeren is de zeventigjarige Margano. Het gelukkige bestaan van de iets wat kromme dorpeling speelt vanaf z’n geboorte in Kinahrejo. “Maar er zijn hier tegenwoordig meer zorgen dan vroeger”, vertelt Margano, terwijl hij het hoge gras langs de weg staat af te snijden om zijn koe straks een stevige maaltijd te bezorgen. “Die zorgen hebben te maken met de recente activiteit van de Merapi. Er zijn zelfs mensen die overwegen te vertrekken naar lager gelegen dorpen”, verzucht hij.

Bij de uitbarstingen in 2006 en 2010 was Margano op tijd geëvacueerd. Hij maakt zich ook niet zo druk over een volgende ramp. Margano weet wie hij moet vertrouwen als het erop aankomt. “Ik geloof in Asih Maridjan, onze spirituele leider. Hij is de juru kunci (meester van de sleutel, red.). Asih beschikt over door God gegeven krachten, waarmee hij communiceert met de vulkaan. Als gevaar dreigt, wordt de bevolking gewaarschuwd. Pas dan zal ik de Merapi verlaten, geen moment eerder”, klinkt het zelfverzekerd.

De strijd?

In Kaliurang, een dorpje op circa één kilometer van Kinahrejo, zit de BPPTK gevestigd. BPPTK staat voor Balai Penyelidikan dan Pengembangan Teknologi Kegunungapian wat zoveel betekent als Volcano Investigation and Technology Development Center. Deze organisatie houdt, net als de juru kunci, de situatie van de Merapi nauwlettend in de gaten. De juru kunci dat doet op spirituele wijze, de BPPTK aan de hand van wetenschap.

Aan de buitenkant van het pand is niet te zien dat BPPTK hier gevestigd is. Het stenen huisje doet door het knusse aanzicht vermoeden dat achter de voordeur een Indonesisch gezinnetje haar leven leidt. Bij binnenkomst stap je een woonkamer binnen zonder meubels. In plaats daarvan is de hele wand behangen met foto’s, kaarten en mappen over de Merapi en haar uitbarstingen. In het kamertje naast de woonkamer wordt, door de vele beeldschermen met live beelden en actuele metingen, pas echt zichtbaar dat hier een wetenschappelijke organisatie gehuisvest is.

De enige aanwezige is de enthousiaste Yulianto. Deze vriendelijke man wil alles vertellen over de het werk dat hij al 22 jaar voor BPTTK doet. Yulianto merkt dat steeds meer Merapi-bewoners vertrouwen krijgen in de werkwijze van de BPTTK. “Er is veel veranderd na de uitbarstingen 2010”, weet hij. “Voor die tijd geloofde de meerderheid van de Merapi-bewoners in de spirituele krachten van de toenmalige juru kunci Mbah Maridjan. Tijdens de uitbarstingen in 2010 koos Mbah er bewust voor om op de Merapi te blijven toen het gevaarlijk werd. Hij overleed in zijn huis door de enorme hittewolken die ontstonden bij de vulkaanuitbarstingen. Veel mensen vonden het een verkeerde keuze en hebben bovendien veel minder vertrouwen zijn zoon Asih, de huidige juru kunci, omdat hij erg onervaren is. Dat zorgde ervoor dat de mensen steeds meer naar de wetenschap neigden. Inmiddels heeft de meerderheid van de Merapi-bewoners meer vertrouwen in de wetenschap dan in de spiritualiteit.”

Zijn woorden doen vermoeden dat de juru kunci en de BPTTK in een strijd verwikkeld zijn om het vertrouwen van de inwoners. Het tegenovergestelde is waar. “We werken zelfs samen met Asih. Dat was voor 2010 wel anders. Zijn vader Mbah had veel minder vertrouwen in onze wetenschappelijke kennis dan Asih.” De samenwerking houdt in dat ze contact met elkaar opnemen als er gevaar dreigt. “Wij kunnen dreiging door onze diverse metingen op meerdere manieren signaleren. We meten onder andere de temperatuur van de vulkaan en houden met onze seismograaf in de gaten of er lichte aardschokken zijn. Als er signalen zijn dat het gevaarlijk wordt, dan nemen we contact op met de juru kunci. Andersom doet hij dat ook. Dan overleggen of het nodig is om de bevolking te waarschuwen. We zijn dus geen concurrenten van elkaar. Asih doet, net als wij, op eigen wijze zijn best om de inwoners te beschermen. Daar gaat het om”, besluit Yulianto.

Hij wil zich niet uitspreken over zijn geloof in de spirituele krachten van de juru kunci en is erg voorzichtig in zijn bewoording. “Laat ik het zo zeggen; ik heb meer vertrouwen in de wetenschap, omdat wij onze opvattingen kunnen bewijzen. De juru kunci heeft natuurlijk recht om er op zijn eigen manier naar te kijken.”

Asih is regelmatig te vinden in het onder het as bedolven deel van Kinahrejo. De tengere en bebrilde man is rustig en praat kalm. De juru kunci is louter positief over BPTTK. “Ik vind het goed dat de BPTTK er is. Ze kijken op een goede wetenschappelijke manier naar de Merapi. Het is concreter en accurater dan mijn signalen, doordat ze het op een wetenschappelijke kunnen onderbouwen”, bekent hij. De belangrijkste taak van de spiritueel leider is een jaarlijks ritueel, waarbij hij met mannen en vrouwen in traditionele kledij bidt op het hoogste punt van de Merapi. Asih vindt wel dat de rol van juru kunci veranderd is. “Ik communiceer op spirituele wijze en de juru kunci geldt daarnaast als een belangrijke traditie. De mensen worden moderner en geloven minder in spiritualiteit, maar aan de traditie wordt wel waarde gehecht.”

Meten is weten

Eén van de bewoners die niet gelooft in de kracht van juru kunci is Nardi Wiyano. De 58-jarige Javaan hangt ontspannen in een houten bankje voor z’n huisje, maar er verschijnt direct een serieuze gelaatsuitdrukking op zijn gezicht als de term juru kunci valt. “Ik respecteer de juru kunci, maar ik geloof niet dat hij over spirituele gaven beschikt. Wat dat betreft heb ik wat meer vertrouwen in de wetenschappelijke benadering van BPPTK. Maar dan nog maak ik me iedere dag zorgen”, klinkt het somber. “De Merapi is erg actief en als het nodig is om te vertrekken uit Kinahrejo, zal ik dat niet nalaten. Waar ik dan ga wonen? Ik denk in een dorp onderaan de helling. Zeker is dat ik de Merapi in ieder geval niet zal verlaten", een trotse glimlach doorbreekt z’n sombere gezichtsuitdrukking.

Er zijn ook bewoners bij wie de BPPTK alle zorgen wél kan wegnemen. Bijvoorbeeld bij de 77-jarige Partu. In haar deuropening begint ze opgetogen te vertellen. “De BPPTK is een betrouwbaar instituut. De medewerkers houden de Merapi dagelijks in de gaten en ik geloof dat ze dat op een goede manier doen. Als ze denken dat het gevaarlijk wordt, krijgen wij een officieel bericht”, klikt het opgewekt. Over de kracht van juru kunci is ze heel duidelijk. “De juru kunci is ook maar een mens, net als jij en ik. Hij kan niet communiceren met de Merapi en dus kan hij uitbarstingen ook niet zien aankomen. De BPPTK kan het bewijzen als het gevaarlijk wordt, de juru kunci doet ‘t slechts op gevoel."

Spiritualiteit of wetenschap? De verdeeldheid in Kinahrejo over dit dilemma is groot. De één vertrouwt blind op de juru kunci, de ander zweert bij de BPPTK. De twee partijen zelf kiezen voor de guldenmiddenweg. De negentienjarige Teddy staat met zijn opvatting symbool voor die samenwerking. “Ik geloof dat de juru kunci kan communiceren met de Merapi”, vertelt hij nonchalant, terwijl hij is gaan zitten in een vervallen barretje in Kinahrejo. “Mijn vader en oom vertelden mij in m’n jeugd vaak verhalen over de spirituele kracht van eerdere juru kunci. Toch ben ik blij met de BPPTK. Ik zie het als een betrouwbare aanvulling. Wat mij betreft is de samenwerking perfect.”