Globalisering bedreigt Malangse maskerdans

Door de komst van televisie en radio, is de eeuwenoude traditie van de maskerdans een stuk minder aantrekkelijk geworden voor de Indonesische bevolking volgens de op Java woonachtige Saini. De invloed van globalisering is ook in het kleine dorpje waar de danseres woont merkbaar. De Malangse maskerdans verliest terrein in de oorspronkelijke regio en dat doet Saini pijn. Samen met haar man doet ze er alles aan om haar cultuur levend te houden. 

Net buiten Yogyakarta ligt een klein plaatsje Kedung Monggo. Levensgrote houten sculpturen van gemaskerde dansers wijzen de weg naar een studio die tegen de met groen begroeide berg Kawi ligt. Verscholen tussen de huisjes met oranje dakpannen en grote bananenbomen, bevindt zich de dansstudio van de familie Handoyo. Al vijf generaties lang wordt op deze grond de maskerdans gedanst en maskers gemaakt.

De 35-jarige Saini is samen met haar man Tri Handoyo eigenaar van de studio. Ze zit op het stenen trappetje van het podium waar enkele buurtkinderen pauze houden tijdens de wekelijkse dansles. “Wil je onze dans zien?” Ze tovert haar smartphone tevoorschijn en zoekt op Youtube een filmpje op. Het is een driekwartier durende opname van een optreden in Bangkok tijdens een forum traditionele muziek en dans.

“Onze groep staat in hoog aanzien in de danswereld”, laat Saini trots weten. Het optreden begint.  Een drietal traditioneel geklede mannen lopen onder begeleiding van muziek en zang achter elkaar het lege podium op voor het openingsritueel. Ze dragen een offer van bananen en een kokosnoot naar het midden van het podium. Het offer moet de geesten gunstig stemmen. De vrouwenstem die gedurende het hele optreden ter begeleiding in het Javaans zingt, is afkomstig van Saini. “Dat is wel lastig, want ik dans ook tijdens de voorstelling. Als ik me moet omkleden voor mijn optreden, dan moet ik vanachter de coulissen gewoon doorzingen.” Met een trotse glimlach op haar lippen kijkt ze verder.

Maskers en kostuums

Vijf dansers verschijnen vervolgens stapvoets op het toneel. Ze zijn gehuld in een indrukwekkend rood kostuum dat met gouden borduursels is bewerkt. De handgemaakte hoofddeksels, rugpanden en maskers zijn met duizenden details versierd en stralen een exotische hoffelijkheid uit. Wijdbeens stappen de figuren in lage zit over het podium op de klanken van de gamelan (Javaans orkest, red.), gepaard met grootse armgebaren. De bloedrode doeken die over de armen zijn gedrapeerd dansen mee met de bewegingen, de bellen aan de enkels rinkelen bij elke stap. De subtiele hand- en hoofdgebaren verzachten enigszins de hoekige bewegingen die de dansers maken.

De maskerdans is een eeuwenoude vorm van theatrale dans die nauw verbonden is met de geschiedenis van vroege koninkrijken van Oost-Java. Volgens Tri Handoyo vindt de dans zijn oorsprong in de veertiende eeuw, ten tijde van het Hindoeïstische Majapahit koninkrijk. Erg veel is er verder niet bekend over dit stukje Indonesische cultuur. Verschillende episodes beelden samen het verhaal uit van de twee rivaliserende vorstenhuizen op het eiland. Uiteindelijk leven beide in vrede samen als de prins van het ene koninkrijk trouwt met de prinses van het andere koninkrijk.

Cultuur als levensbehoefte

Anggi is uitvoerend directrice van de stichting Karta Puskata, een cultureel centrum in Yogyakarta die zich onder andere bezighoudt met het stimuleren van de instandhouding van het cultureel erfgoed van Indonesië. “Indonesiërs groeien op en leven met hun cultuur. Kunstactiviteiten zijn een onderdeel van hun levensbehoeften, vooral ter bate van hun innerlijke behoefte”, aldus de directrice.  Volgens haar is het cultureel erfgoed voor Indonesiërs onder bepaalde omstandigheden tegelijkertijd religie, filosofie en ‘inheemse wijsheid’. Ondanks de prominente aanwezigheid van cultuur in het leven van de Indonesiërs, is volgens enkele toegewijde voorvechters in deze tijd toch extra aandacht nodig voor cultuurbehoud.

Tri en Saini Handoyo zijn hier een voorbeeld van. Hun levens draaien om de kunst en cultuur waarmee ze zijn opgegroeid en zijn altijd druk met het doorgeven ervan. Saini: “Ik leef door mijn cultuur. Daarom moet ik de cultuur voort laten leven.” Dag in dag uit is het echtpaar bezig met lesgeven, workshops verzorgen en optreden om de traditie van de maskerdans te verspreiden en in leven te houden. Met hun activiteiten hopen ze de afbrokkelende interesse voor de dans opnieuw aan te wakkeren. “Ik ben altijd aan het werk. Het is erg vermoeiend, maar dit is mijn leven. Ik moet het doen”, legt de gedreven Saini uit.

Invloed van de moderne tijd

Uit observaties van de Indonesische historicus Ong Hok Ham die in de jaren zeventig zijn opgetekend in het boek ‘The Wayang Topeng World of Malang’ , blijkt dat het proces van afnemende interesse al lang geleden is ingezet. “(..) er is reden om pessimistisch te zijn. In de stad Malang zelf zijn ze nauwelijks bewust van het bestaan van de lokale Malang maskerdans traditie. Het is overschaduwd door andere kunstvormen. De toename van het reizen tussen verschillende delen van Java en de invloed van radio uit de steden hebben centraliserende tendensen veroorzaakt in de Javaanse cultuur ten koste van de lokale kunsttradities.”

Saini: “De maskerdans is door de jaren heen steeds minder belangrijk geworden voor de lokale bevolking. Door de moderne technologieën zoals radio en televisie komen er steeds meer invloeden van buitenaf hier. Mensen zien dingen die ze nog nooit gezien hebben. Toen er in de dorpen rondom Malang nog geen tv was, zorgde de dans voor vermaak. We hielden van onze cultuur. Nu houden ze van de tv en de actrices die ze zien.”

Journalistiekstudent Mohamad Abdillah Alif (21) herkent dit. “Het gebeurt ook in studentenhuizen. Veel mensen kletsen, spelen spelletjes met de mobiele telefoon en luisteren muziek overal en de hele dag. Mensen worden er lui door. Ze denken alleen maar aan tv, games en social media. Ik merk het in mijn dorp Cirebon en bij mijn vrienden in Yogyakarta. Ik denk dat we de tv, het internet en de mobiele telefoon slim en verstandig moeten gebruiken. We moeten het gebruiken om over de cultuur te leren. Dan kan je het goede van de cultuur meenemen en wat niet goed is kan je achterwege laten.”

Dansles voor kinderen

Tri klapt een paar keer in zijn handen en loopt het podium op om de geluidsinstallatie aan te zetten. Een twintigtal kinderen schoppen hun slippers uit op de trappetje naar het podium en zoeken hun plaats weer op. Vooraan staan de grote kinderen met ervaring, zodat de kleintjes hen na kunnen doen.  De pauze is voorbij, de dansles gaat weer beginnen.

Elke zondagochtend tussen negen en elf geven Saini en Tri de kinderen uit het dorp gratis dansles om de cultuur door te geven aan de volgende generatie. Maar het valt niet mee om de jonge generatie enthousiast te krijgen voor oude tradities. Soms starten ze met een groep van twintig kleine kinderen waarvan uiteindelijk maar een paar dansers overblijven. “Dan begin ik gewoon opnieuw en go, go, go! Ik wil dat de kinderen van deze dans gaan houden. Ze zijn nodig om onze cultuur te beschermen. We kunnen niet wachten totdat iemand op kantoor actie onderneemt. Er zijn maar zo weinig mensen die dit doen, dit is mijn toekomst.”

Volgens Anggi Minarni moet bepaald cultureel erfgoed altijd door mensen gepraktiseerd blijven worden als een traditie. Anggi: “Deze kan beschermd worden door het aan de kinderen en de jonge generatie te leren. Maar bepaalde tradities zijn ook te gebruiken voor toerisme. Dan wordt het erfgoed beschermt maar heb je er tegelijkertijd economische voordelen van.” 

Saini is vol goede hoop voor de toekomst. “Ik denk dat onze cultuur blijft bestaan en zal opbloeien.” Ze droomt ervan dat mensen binnen en buiten Indonesië de Malangse maskerdans leren kennen. “Ik ga daar alles aan doen. Ik zorg ervoor dat ze het leuk gaan vinden.”