Gevaarlijk in gevangenschap

Dolfijnen staan bekend als intelligente wezens en de mens wil maar wat graag kennis met ze maken. Dat kan in attractieparken waar de dieren als ware  beroemdheden optreden, shows geven en het ook nog leuk lijken te vinden. Maar welke effecten heeft gevangenschap op deze zeedieren die in het wild zestig kilometer per dag zwemmen? 

SeaWorld Orlando, 2010. Krijsend publiek, verwarde verzorgers: de meer dan vijf ton zware orka Tilikum gooit zijn verzorgster in het rond. Met zijn zware lijf beukt hij op haar in net zo lang totdat ze onder water verdwijnt en naar de bodem zinkt. De ijzige stilte die volgt gaat door merg en been. Of de verzorgster in het water gegleden is, of dat Tilikum haar heeft gegrepen, is tot op heden niet met zekerheid te zeggen. Maar het zou niet de eerste keer zijn dat Tilikum bij een incident betrokken is. Hij zou de schuld hebben aan de verdrinkingsdood van een van zijn trainers in een ander park in 1991.

Zoöloog Lori Marino en psycholoog Diana Reiss publiceerden in 2010 een onderzoek waarin zij verklaren dat dolfijnen de op een na meest intelligente wezens zijn. De mens staat bovenaan. Dolfijnen hebben karakters, zijn in staat zichzelf te herkennen en communiceren op hoogwaardig niveau met elkaar. Ze hebben qua hersenstructuur zoveel overeenkomsten met de mens, dat we ze ook als personen zouden moeten benaderen, aldus de onderzoekers. Het is onacceptabel om deze dieren in gevangenschap te houden, zo schrijven zij in het rapport.

Cetacean specialist, (deskundige op het gebied van walvisachtigen) professor Giorgio Pilleri bestudeerde het gedrag van dolfijnen in gevangenschap. Hij concludeerde in het rapport van het Animal Concerns Research & Education Society (ACRES) het volgende: “Welke inspanningen er ook worden geleverd voor het houden van walvisachtigen in gevangenschap, het zal altijd problemen opleveren als gevolg van de inherente contradictie waarop het is gebaseerd: dieren houden in benauwde omstandigheden terwijl zij gewend zijn aan grote open ruimten.”

Professor Pilleri stelt dat de gevangenschap van dolfijnen en walvisachtigen in combinatie met de verstoring van hun sociale structuur, een psychologische disbalans veroorzaakt. Pilleri bewees met zijn onderzoek dat deze disbalans neurotisch gedrag aanwakkert dat ongeveer gelijk is aan dat van mensen die leven in eenzame opsluiting. Het verliezen van de normale communicatie onderling leidt wanhoop, zelfmoordneigingen en vindt uiting in onnatuurlijke agressie, versterkt door gevoelens van claustrofobie. De abnormale agressie die af en toe zichtbaar wordt komt voort uit het feit dat dolfijnen, maar ook orka’s (killer whales) van nature roofdieren zijn. In hun habitat jagen zij op voedsel en hebben ze nauwelijks natuurlijke vijanden.

The World Society for the Protection of Animals (WSPA) zet in duidelijke taal uiteen waarom het onacceptabel is walvisachtigen te houden in gevangenschap. Vaak zijn de dolfijnen lichtelijk getraumatiseerd als zij goed en wel in de dolfinaria arriveren. Ongemerkt vernietigt de gevangenschap de hechte familiebanden van het gestroomlijnde dier. In de open zee leven de dieren in groepen van soms wel honderd dolfijnen waarin ieder z’n eigen plaats heeft. Als de vrouwtjes jongen hebben gebaard zorgen zij gedurende drie tot zes jaar voor hun nageslacht waarna de ‘pubers’ de groep verlaten en zelf een nieuwe commune beginnen. “Het is net alsof de dieren uit huis gaan en hun eigen leven gaan inrichten. Net als bij mensen”, zegt zoöloog Lori Marino.

Wie kent ze niet, de vrolijke snuiten van de tuimelaar, een dolfijnensoort die we als mens graag houden in dolfinaria. Ze lijken het zelf ook nog leuk te vinden. Toch is deze bekende dolfijnenglimlach misleidend. Het is de vorm van hun mond die doet denken aan een menselijke lach waardoor het lijkt alsof de dieren er behoorlijk wat lol in hebben om ballen te gooien, tuimelingen te maken of door hoepels te springen. Maar buiten de shows wordt de ware stemming van de dieren duidelijk. Ze liggen dan lusteloos aan het oppervlak te dobberen, kennen gevoelens van verveling en depressie, dit alles met die glimlach op hun gezicht.

Dolfinarium

Het Dolfinarium Harderwijk is in Nederland een begrip. Het attractiepark herbergt zo’n dertig dolfijnen en heeft daarmee wereldwijd de grootste populatie tuimelaars in gevangenschap. De twee verblijven waarin de zeedieren wonen zijn behoorlijk verschillend. Zo is daar het ‘DolfijndoMijn’, een enorme hal met koepeldak waarin zo’n 2.200 mensen keer op keer kunnen kijken naar spetterende shows. In het andere verblijf, ‘Odiezee’, is een natuurlijk leefgebied nagebootst. Walrussen, dolfijnen, Californische zeeleeuwen, vissen en de lagere diersoorten zoals krabben en kreeften kunnen hier volgens het Dolfinarium zwemmen naar hartenlust. Het water in het verblijf komt uit de Noordzee. Voor de volledigheid zijn er ook verschillende waterplanten en wiersoorten geplant in het aquarium. Bezoekers kunnen door een glazen wand zien hoe deze woeste weelde van de onderwaterwereld zich manifesteert.

We willen graag geloven dat de dolfijnen het er naar hun zin hebben. Maar uit de onderzoeksrapporten van ACRES en het WSPA blijkt dat dolfijnen vaak ernstig overstuur raken van de programma’s en de shows waarin ze blootgesteld worden aan een groot publiek. Een hele reeks van stress gerelateerde ziektes en hartproblemen hebben de sterfte van de dolfijnen in gevangenschap als gevolg. Volgens de gegevens die WSPA aandraagt sterft 53 procent van de (op)gevangen dolfijnen binnen drie maanden.

De dolfinaria worden doorgaans goed ingericht en voldoen aan de basisbehoeften van de zeedieren. Er is voldoende eten, ze kunnen zwemmen en krijgen medische hulp als het nodig is. Marien bioloog Ron Kastelein bevestigt met zijn kennis de onderzoeksresultaten en noemt nog een nadelig aspect. Het feit dat de dolfijnen in relatief ondiepe bassins leven. Dolfijnen hebben een gevoelige huid en als zij blootgesteld worden aan fel zonlicht verbranden zij, net als mensen. In de zee kunnen zij verkoeling zoeken op verre dieptes, maar dat effect wordt niet bereikt in een bassin.

Actief verzet

Er zijn tal van organisaties die zich actief verzetten tegen de gevangenschap van zeedieren, specifiek dolfijnen en orka’s. WSPA is ronduit sceptisch te noemen over elke vorm van dieren houden in gevangenschap, waar dan ook. Wereldwijd wordt er door WSPA gevochten tegen bassins, shows en glazen wanden. In Nederland is ook een beweging actief. Deze groep verzette zich nog niet zo lang geleden tegen de verhuizing van orka Morgan die verdwaald was geraakt in de Waddenzee en werd opgevangen in Dolfinarium Harderwijk. De Orka Coalitie, onder leiding van Hester Bartels, heeft geen goed woord over voor de rol die het attractiepark annex opvang gespeeld heeft in de hele kwestie. “Het is een commerciële instelling, die hedendaags onder de noemer educatie & rescue zijn bedrijf voert”, vindt Bartels. “Geld is de grote drijfveer voor een organisatie als deze. Het is een oncontroleerbare instelling waar de handel in deze dieren groot is. Voor het opgestelde fokprogramma is toch steeds weer nieuw bloed nodig, dus is deze industrie blij met elk dier uit het wild.” Het Dolfinarium Harderwijk reageert liever niet op bovenstaande uitspraken en toont geen verweer. Maar er is wel degelijk een andere kant van het verhaal.

“Ik heb niet zoveel met dolfijnen, maar de toewijding en liefde die de verzorgers hebben voor de beesten in Harderwijk is echt buitengewoon”, vertelt Meike Wester die stage liep op de PR-afdeling tijdens de Morgan-hetze. “Beesten, zo mocht ik de dolfijnen eigenlijk niet noemen. In het Dolfinarium is elke dolfijn bijzonder en niet zomaar een beest.” Meike kreeg gedurende twintig weken inzicht in het reilen en zeilen achter de schermen in het Dolfinarium Harderwijk. Ze vertelt ook over de hoofddolfijnentrainer Steve Hearn. Hij werkte in Engeland in het Windsor Safari Park welke wegens geldgebrek afstand moest doen van een groep dolfijnen. Hearn voelde zoveel liefde voor de dieren dat hij samen met Smarty, Juno, Prince, Neptune, Lulu, Honey, Thea en Zeus naar Nederland verhuisde. Volgens Meike Wester stond de gezondheid van de dieren voorop bij de verzorgers. Ze kregen voortdurend medische controles, werden goed gevoed en kregen voldoende rust. Een aanraking of ontmoeting met een dolfijn krijg je dan ook niet zomaar in Harderwijk, daar waken de medewerkers voor.

Hoewel we in Nederland de grootste populatie dolfijnen in gevangenschap houden, hoeven we ons misschien niet zo schuldig te voelen over deze kwestie als de onderzoekers uiteenzetten. Dit omdat de dolfijnen uit Harderwijk allemaal eerder in andere parken hebben geleefd. Ze zijn niet gevangen voor het Dolfinarium. De dolfijnen zijn al bijna gewend geraakt aan hun habitat en planten zich ook voort in gevangenschap. Het nageslacht van deze dolfijnen zal niet beter weten dan dat de wereld eruit ziet als een bassin met waterplanten en een glazen wand. Aan liefde zal het de dolfijnen in Harderwijk hoogstwaarschijnlijk niet ontbreken. Wel missen zij een volle zee, vrijheid en een grote familie van soortgenoten.