De sterren van de berg

In elk café, bij de kapper, in iedere huiskamer en zelfs in de taxi worden ze bekeken: de Braziliaanse telenovela’s. Deze soaps trekken dagelijks meer dan honderdmiljoen kijkers. De maatschappij heeft veel invloed op de telenovela’s. Commerciële bedrijven grijpen hun kansen, net als de leerlingen van theaterschool Nos do Morro uit een van de sloppenwijken van Rio de Janeiro.

Het is midden op de dag. De zon staat hoog en de gekleurde vlaggetjes in de sloppenwijk Vidigal wapperen in de warme wind. Vanaf deze hooggelegen favela in Rio de Janeiro heb je uitzicht over de zee en Ipanema. In het centrum wonen de ‘rico’, de rijken, zoals de bewoners van Vidigal hun stadsgenoten noemen. Het is zondag en rustig op straat. Voor de ramen van de duizenden kleine betonnen huisjes hangen doeken om de hitte van de zon buiten te houden. De rust wordt bruut verstoord door harde bassen van funkmuziek die weerklinken in de straten. Dit stille middaguur is het perfecte moment van de week voor zeven studenten van theaterschool Nos do Morro om midden op straat te repeteren.

“Stop! Mariana hier komen, wat zie ik? Kauwgom?”, Mariana kijkt met grote ogen en stopt verschrikt met kauwen. “Ik heb het wel gezien, spuug uit!” Lerares Jacky houdt haar hand op en met een schuldbewust gezicht spuugt het meisje de kauwgom in haar hand. “En waarom draag je je haar los?”, briest Jacky. “Zo kun je niet dansen, kom hier.” De docent draait Mariana om en bindt in een handomdraai haar haren in een hoge staart op haar hoofd. “Oké iedereen op zijn plek, muziek!”

Vier jongens en drie meisjes van zestien beginnen te dansen. De ontblote buiken van de meisjes bewegen soepel op de muziek, terwijl de jongens om hen heen breakdancen. Ze zingen en kijken allemaal in een fictieve camera. Uit de speakers dreunt een van de nummers die zij zelf hebben geschreven en ingezongen. Dat dit hun enige vrije dag van de week is, maakt hen niet uit. Deze zeven studenten hebben een doel voor ogen. Doorbreken. Net als hun voorgangers en grote voorbeelden die zijn ontdekt via Nos do Morro. Vidigal bewoners die spelen in telenovela’s (soapseries) en grote films zoals City of God, de wereldwijd bekende film over de favela’s van Rio met dank aan de zang-, acteer en danslessen van de theaterschool. En ook zij zijn op de goede weg. Met zijn zevenen spelen ze in een van de vele telenovela’s die de Braziliaanse televisie kent. Ze acteren wat ze in het echt zijn. Muzikale tieners uit een favela in Rio de Janeiro.

Fenomeen

Nos do Morro (vertaling: Wij van de berg) is in 1986 opgericht door een groep vrienden en is gebaseerd op een droom van journalist Guti Graga. Hij wilde een culturele organisatie oprichten waar artistiek talent uit de laagste sociale klasse de kans zou krijgen om in aanraking te komen met theater-, dans- en zangles. Nos do Morro is door en voor Vidigal bewoners gemaakt en de afgelopen twintig jaar uitgegroeid tot een fenomeen.

Veel bekende donkere tv-sterren komen ‘van de berg’ en grote tv- en filmproducenten weten de acteurs en actrices ondertussen te vinden.De theaterschool is gevestigd in een oud pand, midden in Vidigal. Als je door het hoge hek aan de straatkant loopt, volg je een kronkelend, oplopend paadje totdat je op de veranda van het grote gebouw staat. Binnen is een grote oefenruimte. De spiegels hebben scheuren en er zitten gaten in de gordijnen. Maar er is ruimte om te repeteren en een kleine tribune voor publiek. Via een draaitrap loop je naar boven waar nog een zaal is en een groot balkon met uitzicht over heel Vidigal. Dit is de plek waar sinds twintig jaar de ‘uitverkoren’ jongeren van Vidigal volgens een dagelijks, strak schema worden klaargestoomd voor een artistieke carrière.

“Het was voor mij een droom om bij Nos do Morro te komen”, vertelt Alice als ze even pauze heeft, terwijl ze haar make-up bijwerkt in een spiegel van een van de auto’s die op straat staan geparkeerd. “Mijn zusje en ik hebben tegelijk auditie gedaan. Ik werd aangenomen en zij niet. Dat was voor haar heel verdrietig. Mijn moeder is ontzettend blij dat in ieder geval een van haar kinderen op de opleiding zit. Er wordt veel van mij verwacht door de familie. Het is mijn kans op een goede toekomst, die voor veel jongeren uit de favela’s in Rio alles behalve vanzelfsprekend is.” Alice repeteert drie ochtenden in de week voor de soapserie waarin zij een van de hoofdrollen heeft. De overige dagen en middagen heeft ze dans-, acteer- en zanglessen bij Nos do Morro tot laat in de avond. Alice realiseert zich hoe uitzonderlijk haar situatie is. In het najaar zal de soap op televisie komen. Van andere Nos do Morro studenten die al op televisie te zien zijn heeft ze gehoord hoe het is om herkend te worden door de ‘rico’s daar beneden’. Ze wijst richting Ipanema. Binnen de grenzen van haar favela Vidigal zijn de jongeren al bekend. Iedereen kent hun liedjes en heeft grote verwachtingen van hen.

“We worden vaak neergezet in een stereotype rol

…dit succes smaakt bitter”

Dat de talenten sinds een aantal jaar bekend zijn in de hele stad, heeft alles te maken met de groeiende Braziliaanse economie. Docente Jacky legt uit dat er door de groeiende economie meer werkgelegenheid voor de bewoners van favela’s is ontstaan. Deze lage sociale klasse vormt de grootste groep van de Braziliaanse bevolking. Ze genereren de afgelopen jaren meer inkomsten en worden voor bedrijven een steeds interessante afzetmarkt. Het inzetten van acteurs uit de wijken is dan ook een slimme zet. Kijkers uit de favela’s kunnen zich met hen identificeren. Ze worden beïnvloed door wat de acteurs dragen en consumeren. “Iedereen in Brazilië kijkt telenovela’s, van rijk tot arm. En als zij zien dat de hoofdrolspeler een bepaald type telefoon, merk T-shirt of lievelingsdrankje heeft, willen ze dat ook hebben”, legt Jacky uit.

Zelfs de meest arme mensen sparen voor een televisie om de telenovela’s niet te hoeven missen en om erbij te horen.“Tot voor kort speelden er bijna alleen blanke mensen in de soapseries en gingen de verhaallijnen veelal over hun levens. Dit is sterk aan het veranderen.” Jacky is blij dat haar studenten op deze manier meer kansen krijgen. “Maar het blijft oneerlijk. Wij getinte mensen worden dan wel niet langer genegeerd op televisie, maar we worden helaas heel vaak neergezet in een stereotype rol. Een schoonmaakster, favelabewoner, bedelaar of zelfs dief. Zelden speelt een van onze studenten een rijk, succesvol persoon. Ik probeer mijn studenten mee te geven dat ze niet elke rol aan moeten nemen. Maar de druk op hen is groot. Hun familie verwacht veel van ze, zij moeten het gaan maken. Zij werken al zo hard voor die ene rol. Maar we moeten voor onszelf opkomen, dit succes smaakt bitter.”

Alice is voor nu heel blij met haar rol als muzikale tiener in de soapserie. Het is weliswaar een personage uit een favela, maar ze speelt geen slecht persoon. Het lijkt haar heel moeilijk om voor de keuze te komen staan om een negatieve rol te spelen of niet. Aan de ene kant betekent het inkomen en een carrière, maar aan de andere kant heeft ze haar trots. Alice haar grootste droom is rijk en succesvol actrice of zangeres worden. Aan de wereld laten zien dat ze bestaat en meetelt. Daarbij is ze ontzettend trots op Vidigal en zijn bewoners en wil ze dat iedereen weet waar ze vandaan komt. Wat ze met haar geld zou doen? “Een heel groot huis kopen in Vidigal, en nooit ‘de berg’ verlaten.”