Winterzwemmen in Kiev: voor gevorderden

“Een Nieuwjaarsduik is voor bikkels”, wordt in Nederland vaak gezegd. In Oekraine zouden ze spreken van pootjebaden in de Noordzee. Zwemmen in koud water is daar een serieuze sport die tot op hoge leeftijd bedreven wordt. Dat gebeurt onder ander bij Club Neptun in Kiev, waar senioren elke zondag een frisse duik nemen in de river Dnjepr. 

Het heeft gesneeuwd. Een dikke laag bedekt de paden van het Hydropark, een recreatiepark even buiten Kiev. Als je erop loopt, kraakt het onder je schoenen. Het is elf graden onder nul vandaag. De kronkelige paadjes leiden langs schiettenten, een club en talloze restaurants. Maar al is het twee uur ‘s middags, het overgrote merendeel van deze horecagelegenheden is nog in slaap. Zij ontwaken pas als de zon ondergaat. Dan gaat de kitscherige neonverlichting aan, klinkt van alle kanten livemuziek en klimmen schaars geklede danseressen op de podia.

Aan de rand van het park, vlakbij de oever van de rivier de Dnjepr, is echter wel bedrijvigheid. Een groep van ongeveer vijftig senioren verzamelt zich voor een witte container. Met luid gejoel wordt iedereen begroet. Deze ouderen zijn lid van Club Neptun, een sportvereniging die zich bezighoudt met winterzwemmen.

In Oekraïne behoort het winterzwemmen – het zwemmen in open water kouder dan vijf graden –, net als in Scandinavië en Rusland, tot de eeuwenoude traditie. Het wordt als volkssport beoefend. In Duitsland is het winterzwemmen iets bekend onder de naam ‘Seehunden’, in België gaan winterzwemmers ‘IJsberen’ en hier in Oekraïne heet het ‘Walrussen’. De leden van Club Neptun doen overigens niet aan een zomerstop. Het hele jaar door nemen ze iedere zondag een duik in de rivier.

Dit doen zij met name vanwege de voordelen voor de gezondheid. Door het koude water stijgt de interne temperatuur van het lichaam kort naar koortshoogte, waardoor eventuele ziektekiemen in het lichaam worden verbrand. Het regelmatig zwemmen in koud water versterkt dus het immuunsysteem en helpt bij het tegengaan van griep en infectieziekten.

De Nederlander Henk Donners (63) komt voorzichtig aangeschuifeld door de sneeuw. Zijn grijze haar krult onder zijn petje uit. Al sinds 1995 pendelt hij op en neer tussen Nederland en Oekraïne, toen zijn hulp werd gevraagd bij het hervormen van het Oekraïense belastingstelsel. Inmiddels is Henk gepensioneerd, maar hij heeft nog steeds een appartement in Kiev en komt iedere zondag dat hij hier verblijft steevast naar Club Neptun. “Al twaalf jaar. Ik ben een beetje erelid omdat ik de container, ons clubhuis gefinancierd heb”, vertelt hij.

Voor dit clubhuis heeft zich inmiddels een groep verzameld waarvan het merendeel grijs, wit of helemaal geen haar meer heeft. Hun energieke uitstraling en opgewekte toon verraden echter een tomeloze vitaliteit. Dit is geen traditionele ouderenmiddagbingo met thee en een koekje. Deze dames en heren op leeftijdzijn fit, scherp en klaar voor een frisse duik in de Dnjepr. Net zoals iedere andere zondag, of er nu blokken ijs op het water drijven of niet.

“Sommigen komen hier wel vaker,” vertelt Henk. “Soms zelfs iedere dag.” Een paar snelle introducties vinden plaats. “Natasha Panchenko is hoofdtrainster van het Belgisch nationaal ritmisch gymnastiekteam.  En de president van de club is er, Roman Timofeev. Hij werd ooit vierde bij de wereldkampioenschappen winterzwemmen in Finland. Naast hem staat een vrouw van 83, zij heeft meegedaan aan de Olympische Spelen.” Deze ietwat krom lopende vrouw is dik ingepakt. Ze lacht een rij gouden tanden bloot.

Een duik in de rivier is geen kinderspel

Nu is zo’n duik in de rivier geen kinderspel. Het is van belang dat het op de goede manier gebeurt. Natasha Panchenko vertelt over haar eerste ervaring. “Ik was in april 2001 in Kiev toen een vriend me vroeg of ik die zondag iets te doen had. Hij nodigde me uit het eens te komen proberen, maar na de eerste keer liep ik meteen een verkoudheid op. De zondag daarna ging ik weer, na deze keer lag ik vijf dagen met koorts op bed. Ik vroeg me af waarom ik zo zwak was en ging naar Roman, de president, om hem te vertellen dat het misschien niet voor mij was weggelegd. Die vroeg ‘Maar hoelang ga je eigenlijk in het water?’ Waarop ik antwoordde ‘Ongeveer vijftien seconden.’ ‘Probeer het nog eens, maar minstens een minuut’, zei hij. Ik deed het en doe dat nog steeds, tot op de dag van vandaag.”

Even in het water blijven is dus cruciaal, maar hoe bereid je je daarop voor als 70-jarige? De groep verdeelt zich in tweeën, de mannen gaan zich omkleden in de container. Zij rennen vervolgens tien kilometer in hun zwembroek buiten door de sneeuw, om het lichaam op te warmen. De vrouwen lopen naar het naastgelegen gebouw voor een eigen warming-up, hierbij mogen de dikke bontjassen aanblijven. Het pand is hoog, heeft geen glas in de ramen en doet denken aan een Romeinse villa, met witte zuilen en schilderingen op het plafond. Gezucht en gesteun vult de ruimte als de dames zich onder leiding van Natasha in het zweet werken. Er wordt getrimd, wild met de armen heen en weer gezwaaid en de vrouwen trekken elkaar zelfs op de rug om de wervels los te maken.

Een kwartier later is iedereen buiten adem en besluit Natasha dat het genoeg is geweest. Het groepje gaat naar het clubhuis. Binnenin het piepkleine bouwwerk is een mannen- en vrouwenkleedkamer, waar de vrouwen zich in alle mogelijke bochten wringen om zich tegelijkertijd om te kleden. Het laminaat op de vloer kraakt. Er valt zacht licht door het raampje, dat is afgeschermd met een kanten gordijntje.

Dan is het zover. Op blote voeten lopen de dames één voor één door het hek naar de besneeuwde oever. Ze rennen niet, maar kuieren. Het is verbijsterend om te zien hoe weinig ze zich storen aan de kou. In hun badpakken in alle kleuren van de regenboog gaan ze het water in. Zonder te treuzelen, zonder te twijfelen, zonder ook maar een gilletje van de kou, die zelfs met een dikke jas en handschoenen dwars door je botten gaat. Er wordt wat gewaad, een enkeling gaat kopje onder en de dames blijven zelfs nog even in het water voor een speciale foto met Henk. Al wordt hij wel gemaand een beetje haast te maken als hij in zijn zwembroek komt aanlopen.

Zo’n drie minuten later klimmen de dames weer op de kant en slaan ze kalm een handdoek om de schouders. Door de sneeuw wandelen ze terug richting de container. “Ach, gewoon normaal hoor”, reageert Henk als hem gevraagd wordt naar hoe hij zich voelt. “Ik heb een beetje koude vingers omdat ik de hele tijd buiten heb gestaan. Ik ben mijn handschoenen namelijk vergeten.”

De leden van Club Neptun zijn overigens niet de enigen die een bad nemen in de rivier. Het is de hele dag een af- en aanloop van allerlei zwemmers, van jong tot oud. Vlakbij het water staat een naakte jongen met zijn ‘Oesjanka’ – traditionele bontmuts – op zijn hoofd zich af te drogen. Verderop rennen twee mannen van een jaar of zestig langs de kant op en neer in hun zwembroek. Hun kleren hangen over het hek.

Weer in de container bij de dames wordt ondertussen op de enige aanwezige tafel een buffet uitgestald met allerlei hapjes en dranken. Tijd om weer warm te worden. Er is mierzoete thee waaraan je je tong verbrandt, vlees in een pittige oranje saus, dik brood waarvan je na één snede al vol zit en er is koolsla. De vrouwen hijsen zich weer in hun broek, scheppen wat te eten op en barsten vervolgens los in een luid gezang. Zusterlijk slaan ze de armen om elkaar heen terwijl ze harmonieus meewiegen op de melodie van de muziek. 

Dan komen de mannen terug van hun loop en is het hun beurt. Even bedaard als de vrouwen gaan ze het water in. Één man besluit er zelfs een hele zwemtocht van te maken. Kringen verspreiden zich op het wateroppervlak als hij dertig meter van de kant zwemt en met een bocht terugkeert naar de oever. Hij heeft wel even hulp nodig om weer veilig op de kant te komen, een beetje stram hijsen zijn kameraden hem uit het water.