Is Anene Booysen Zuid-Afrika’s Jyoti?

Afhankelijk van welke statistieken worden gehanteerd, wordt er in Zuid-Afrika elke vier of elke 26 minuten een vrouw verkracht. Ondanks deze gruwelijke cijfers wordt er in het land vaak met schouderophalen gereageerd op ‘weer’ een verkrachtingszaak. Zal de groepsverkrachting, de afschuwelijke mishandeling en het vervolgens overlijden van Anene Booysen hier verandering in brengen?

Voor een paar dagen hebben de inwoners van Bredasdorp het gevoel dat ze beroemd zijn. De reden dat de ogen van de wereld zijn gericht op dit Zuid-Afrikaanse dorp, dat 160 kilometer ten zuidoosten van Kaapstad ligt, is er echter geen om trots op te zijn. Op zaterdag 2 februari om drie uur ‘s ochtends werd het lichaam van Anene Booysen, het slachtoffer van een groepsverkrachting, hier gevonden door een bewaker, op een verlaten bouwplaats.

Anene (17 jaar) is dan nog in leven, hoewel haar maag open gesneden is tot aan haar genitaliën en haar ingewanden door haar verkrachters uit haar lichaam zijn getrokken. Al haar vingers zijn gebroken, evenals haar knieën. Haar voogd, Corlia Olivier, zou later opmerken dat ze haar dochter alleen aan haar schoenen kon herkennen. Het lichaam van Anene is bont en blauw.

“God, help toch alstublieft”, schijnt Anene gesmeekt te hebben toen zij gevonden werd. Waar zij de kracht vandaan haalde zal niemand ooit weten. Anene sterft pas later in het ziekenhuis. Zij weet zo de wereld op zijn minst de naam van een van haar verkrachters te geven: Jonathan Davids, een jeugdvriend en ex-partner.

Deze vrouwen hakken bosjes weg, omdat er in dit veld vaak vrouwen verkracht worden. Zij hopen dat als de boompjes weg zijn dit minder vaak voorkomt, omdat je in een open veld beter betrapt kunt worden.

 

"Ons land zal geen vrede kennen"

Anene was in de fatale nacht van 1 op 2 februari in de lokale bar van Bredasdorp en in de vroege ochtend op weg naar huis toen zij door haar belagers werd overmeesterd. Gebaseerd op dit feit liet Albert Fritz, secretaris voor Veiligheid van de provincie West-Kaap, zich de volgende uitspraak ontvallen: “Jongens en meisjes, zorg er alsjeblieft voor dat je niet in gevaarlijke situaties belandt om drie uur ’s nachts. We zeggen niet dat mensen om drie uur niet over straat zouden moeten gaan, maar dit zijn andere en moeilijke tijden. Zorg er alsjeblieft voor dat je veilig bent en ga om met mensen die je kunt vertrouwen, mensen die je geen pijn zullen doen.”

Hoewel Fritz het met zijn ongelukkig gekozen woorden misschien niet slecht bedoelde, komt zijn boodschap nogal onnozel over. Ten eerste is de verkrachter vaak een bekende van het slachtoffer – iemand die vertrouwd wordt, zoals een buurman, een leraar of een (stief)vader. Of zoals in het geval van Anene: een ex-vriend. Ten tweede – en kwalijker -  lijkt Fritz met zijn boodschap te impliceren dat het slachtoffer deels zelf schuld had aan haar gruwelijke lot – wat deed zij immers zo laat alleen op straat?

Verschillende organisaties uit het maatschappelijk middenveld uitten direct kritiek op Fritz’ uitspraak. “Totdat meisjes en vrouwen in Zuid-Afrika veilig over straat kunnen, zonder angst om overvallen of aangevallen te worden, op welk tijdstip van de dag of nacht dan ook, zal ons land geen vrede kennen”, meent Cherith Sanger van Sonke Gender Justice, een Zuid-Afrikaanse NGO die streeft naar gender gelijkheid en zich hierbij vooral op werk met mannen richt.

Veiligheid op straat is belangrijk. Echter, vaak is het op school, thuis en in de kerk net zo gevaarlijk voor Zuid-Afrikaanse kinderen en vrouwen. Wat is er aan de hand in Zuid-Afrika, dat vrouwen en kinderen op dit moment nergens echt veilig lijken te zijn?

Elke vier minuten

Toen Jyoti Singh’s gruwelijke groepsverkrachting en overlijden in India bekend werd, kwamen duizenden mensen letterlijk in opstand in Delhi. In Zuid-Afrika, dat te kampen heeft met de hoogste percentages van geweld tegen vrouwen en kinderen voor een land dat niet in (burger)oorlog is, wordt doorgaans laconiek en met schouderophalen gereageerd als de media over een zoveelste verkrachting berichten. De bevolking lijkt zich het lot van de duizenden slachtoffers nauwelijks aan te trekken.

In 2010 werden 56.000 verkrachtingen gerapporteerd in Zuid-Afrika. Dit komt neer op 154 per dag. Het werkelijke aantal ligt echter veel hoger, aangezien van het gros van de delicten geen aanklacht wordt ingediend. Sommige bronnen stellen dat er elke vier minuten een vrouw verkracht wordt in het land. In een onderzoek door Zuid-Afrika’s Medische Onderzoeksraad (Medical Research Council) in 2009, gaf meer dan een kwart van de ondervraagde mannen aan wel eens iemand verkracht te hebben. Voor 46 procent van deze mannen bleef het niet bij een enkele verkrachting, zij gaven toe dit vaker gedaan te hebben. Volgens de onderzoekers zagen veel van de ondervraagden geen enkel probleem in hun gedrag. Deze mentaliteit, gecombineerd met de hoge mate van straffeloosheid, zorgde ervoor dat verkrachting een ‘normaal’ onderdeel van het leven werd in Zuid-Afrika.

Geen prioriteit

In een land waar verkrachting een ware pandemie is, zou je verwachten dat de overheid het bestrijden van geweld tegen vrouwen tot een hoge prioriteit stelt. Niets is minder waar. In 2012 kregen twee belangrijke non-gouvernementele organisaties, die zich richten op dienstverlening aan slachtoffers van geweld, te horen dat zij geen of nauwelijks financiering meer zouden ontvangen van de overheid. Met solidariteit en door giften kon in mei 2012 ternauwernood voorkomen worden dat het Saartjie Baartman Centrum in Kaapstad, dat onderdak, juridische ondersteuning en counseling biedt aan mishandelde vrouwen en kinderen, haar deuren moest sluiten. In datzelfde jaar zag Rape Crisis, dat al 36 jaar hulp biedt aan slachtoffers van verkrachting, zich genoodzaakt al haar medewerkers – met uitzondering van de directrice – te ontslaan. Het biedt nu slechts een fractie van haar diensten aan en draait volledig op de inzet van vrijwilligers. 

Het feit dat Jacob Zuma, de president van Zuid-Afrika, een man is die tribale tradities zoals polygamie trots in stand houdt en er – in Westerse ogen – twijfelachtige opvattingen over bijvoorbeeld homoseksualiteit op na houdt, doet de situatie geen goed. In 2006 stond Zuma terecht voor de verkrachting van de HIV-positieve dochter van een familievriend. Aangezien de vrouw zich ‘provocatief’ had gekleed had Zuma geen andere keuze: in de Zulu cultuur van de president zou het ongehoord zijn om een seksueel opgewonden vrouw niet te bevredigen. Zuma werd vrijgesproken. De verkrachtte vrouw vluchtte het land uit.

Drugs en verveling

Op zondag 11 februari werd de herdenkingsdienst voor Anene Booysen gehouden in Bredasdorp. De vakbond COSATU, de Vrouwenliga van de ANC, de Jongerenliga van de ANC, de Democratische Alliantie (de belangrijkste oppositiepartij in Zuid-Afrika) en de Communistische Partij zijn de organisatoren van deze dienst, die een dag na de begrafenis van Anene plaatsvindt. Met deze herdenkingsdienst willen de organisaties hun betrokkenheid tonen aan de familie van Anene en de burgers van Bredasdorp, hoewel ze ook niet vies zijn van wat politiek vertoon.

Een paar uur voor de dienst lijkt het dorpje Bredasdorp wel uitgestorven. De vraag is of dit de zondagse rust is of dat het hier normaal gesproken ook zo stil is. Waarschijnlijk is dit laatste het geval. Bredasdorp telt niet meer dan 35.000 inwoners en leeft voornamelijk van de landbouw (wol, graan en bloemen). Naast de kerk en een buurthuis is er voor de lokale bevolking van Bredasdorp, waarvan een hoog percentage werkloos is, niet veel te beleven.

Deze dag doorbreekt de stilte. Een half uur voor aanvang van de dienst barst het Nelson Mandela buurthuis bijna uit haar voegen. Binnen, waar de witte, plastic tuinstoelen gereserveerd zijn voor delegaties van de politieke partijen, is geen zitplek meer te vinden. Buiten is een circustent opgezet waar meer dan 2.000 inwoners van Bredasdorp de bijeenkomst zullen volgen.

In de tent staat Bradley Oosthuizen (18 jaar). Net als de meeste aanwezigen heeft hij zijn zondagse pak aangetrokken. Hij draagt een stropdas en een bril en is als enige jongen omringd door vriendinnen die hij kent van de kerk. Hij vertelt dat hij deel uit maakt van de jongerenraad van de Kaap Agulhas gemeente. Ook is hij actief in de kerk en heeft hij een toneelgroep voor jongeren opgericht. Hij werkt voor Wimpy’s, een Zuid-Afrikaanse hamburgerketen.

Anene woonde bij Bradley in de straat. Volgens hem spelen armoede en het feit dat er niets te  beleven valt in Bredasdorp een grote rol in het gruweldrama waarin zijn buurmeisje de hoofdrol speelde. Drugs- en alcoholmisbruik en het wanhopig deel willen uitmaken van een groep horen ook bij de factoren die Anene’s dood kunnen verklaren, gelooft Bradley. De hoge aantallen vroegtijdige schoolverlaters en de werkloosheid in Bredsdorp maken het beeld compleet. 

Als er commotie ontstaat bij de ingang van het buurthuiscomplex leeft het groepje vriendinnen van Bradley op. Zal dat Zuma zijn? Helaas, Bredasdorp mag dan even wereldberoemd zijn, de herdenkingsdienst staat vandaag niet op de agenda van de president.

Geen plek voor verkrachters

De pastoor van Bredasdorp opent de herdenkingsbijeenkomst. “Vandaag zijn alle ogen op ons gericht”, zegt hij. “Iedereen weet ons nu te vinden op de kaart. Iedereen is nieuwsgierig naar wat wij zullen zeggen, naar wat wij zullen gaan doen. Maar wij zijn maar een klein dorp. Er zijn zovele gemeenschappen als Bredasdorp die met dezelfde problemen kampen. En het is niet de eerste keer dat we hier bij elkaar zitten en met elkaar praten. Het is niet de eerste keer dat we zeggen, genoeg is genoeg. Wat is er met ons aan de hand? Wat vernietigd onze gemeenschap?” Hij geeft zelf het antwoord op zijn vraag. Volgens de pastoor zijn alcohol en drankmisbruik de oorzaak voor aanranding en roof. Er zijn mensen die anderen hun bestaan willen afnemen. De gemeenschap is echter de oren en ogen van de regering en kan niet alleen maar met een beschuldigende vinger naar de overheid wijzen. “Wij zijn verantwoordelijk voor onszelf en onze medemens”, besluit de pastoor zijn betoog.

Hoewel het niet officieel is bevestigd, geloven velen dat de jongeren die Anene verkrachtten onder invloed waren van tik (chrystal methamphetamine), een drug waar je ontzettend agressief en paranoïde van kunt raken. Op een andere manier lijkt het uitzinnige sadisme waarmee Anene’s aanvallers zich op haar botvierden niet te verklaren. Tik, waarvan een kleine hoeveelheid direct verslavend werkt, is een groeiend probleem in de provincie West-Kaap. Het gebruik van de drug beperkte zich een aantal jaren geleden nog voornamelijk tot Kaapstad, maar heeft het nu ook de vissers- en boerendorpjes in de provincie bereikt. Er wordt geschat dat zo’n 200.000 mensen, voornamelijk jonge mannen, aan de drugs verslaafd zijn.

Nadat de pastoor de bijeenkomst heeft geopend bestormt de ANC Vrouwenliga het podium onder luid geroep van leuzen als: “Stop geweld tegen vrouwen, stop!”. Even lijkt het dat het bij het scanderen van leuzen zal blijven. De ANC Vrouwenliga staat over het algemeen niet bekend om haar progressieve houding ten opzichte van gendergelijkheid. De woordvoerster neemt dan toch de microfoon in haar handen. “Als iemand ons kind of onze vrouw wat aan doet, dan komen ze aan ons allemaal en krijgen ze met ons allemaal te maken! Er is geen plek in onze gemeenschap voor verkrachters!”, klinkt het onder luid applaus.

De afgezant van de Communistische Partij, een donkere jongen met een zwarte baret op, houdt het kort: “Waarom behandelen mannen vrouwen nog steeds als object? Ik ben heel verdrietig en diep gekwetst. Ik heb niks meer te zeggen”. Hij is de enige spreker met een persoonlijke band met het slachtoffer en was tijdens de begrafenis een van de dragers van de kist. Hij lijkt daadwerkelijk aangeslagen, maar is ook strijdlustig. Tijdens de betogen van overige sprekers staat hij af en toe op en gooit zijn vuist in de lucht.

“Echte mannen verkrachten wél”

Als de bijeenkomst uitmondt in een politiek spel en de afgezant van de Democratische Alliantie uit protest het buurthuis heeft verlaten staat Dorelle (21 jaar) enigszins verloren met haar oma tegen de muur aangeleund. Zij ging naar dezelfde basisschool als Anene. “De daders moeten worden opgesloten en de sleutel moet worden weggegooid”, vindt zij. Dorelle is mild in haar keuze vergeleken met veel van haar landgenoten. Veel Zuid-Afrikanen roepen de laatste weken om de herinvoering van de doodstraf en castratie van verkrachters. Anderen focussen op gerechtigheid, gender activisme en een verhoging van de budgetten van NGO’s zoals Rape Crisis.

Het is makkelijk om verkrachters zoals die van Anene te bestempelen als ‘monsters’ die een kwaad vertegenwoordigen dat, zodra deze individuen uit de samenleving verwijderd zijn, op zal houden te bestaan. Deze manier van denken gaat voorbij aan het feit dat verkrachters worden opgevoed door moeders en buurvrouwen, door vaders en voogden in de gemeenschap zelf. Ze zijn een product van de samenleving.

‘Echte mannen verkrachten niet’ is een leus die vaak gebruikt wordt bij protesten tegen geweld tegen vrouwen wereldwijd. Carien du Plessis, journaliste voor City Press schreef op 10 februari een opinieartikel getiteld “Echte mannen verkrachten wél”. Volgens haar moeten er een hoop ‘onechte mannen’ zijn in Zuid-Afrika. Als er elke vier minuten een vrouw verkracht wordt en als echte mannen niet verkrachten, hoe bestempelen we de mannen die verkrachten dan, vraagt zij zich af. Halve mannen? Vrouwen? Beesten? Monsters? Buitenaardse wezens?

Volgens Du Plessis verbant deze manier van redeneren verkrachting tot een gevaarlijk soort niemandsland. “De horror die we voelen en de afstand die we willen creëren tussen onszelf en de daders zorgt ervoor dat we vergeten dat ieder mens de capaciteit heeft om anderen te schaden. Als we deze houding blijven aannemen kunnen we nooit op een proactieve manier het probleem aanpakken”, schrijft zij.

Pierre de Vos, journalist voor de Daily Maverick, is het met Du Plessis eens. “Het uiten van woede, verbijstering en walging over Anene’s dood kan helpen om je een tijdje beter te voelen. Voor een paar weken kan dit er zelfs voor zorgen dat de mate van geweld tegen vrouwen in onze samenleving extra aandacht krijgt. Maar uiteindelijk zal het niets veranderen. Het kan zelfs meer kwaad dan goed doen”, schrijft hij. Volgens De Vos is het uiten van woede uiteindelijk een manier om onszelf van verkrachting te distantiëren. Daarmee plaatsten wij ons lijnrecht tegenover het kwaad dat we veroordelen. Als we verkrachters blijven zien als monsters, ergens ver weg verscholen, loerend in het donker, dan zeggen we daarmee in feite dat onze vrienden, broers, vaders, leraren of sporthelden nooit tot zoiets in staat zouden zijn. Volgens De Vos lijkt het alsof we onszelf met deze houding willen vrijpleiten van verantwoordelijkheid voor de crisis waarin Zuid-Afrika verkeerd. Volgens hem is er een complete verandering in machtsrelaties tussen mannen en vrouwen nodig in het patriarchale Zuid-Afrika.

Zuid-Afrika is geen India

Heeft de verkrachting van Anene voor net zoveel ophef gezorgd in Zuid-Afrika als in India? Die vraag moet vooralsnog ontkennend beantwoord worden. Over het algemeen hebben mensen geschokt en vol ongeloof, verdriet, boosheid en woede op het nieuws gereageerd. Er zijn hier en daar nachtwaken georganiseerd, zoals die door studenten van de Universiteit van Kaapstad op 13 februari. De wereldwijde ‘One Billion Rising’ campagne, ter ere van de 15e verjaardag van V-day op 14 februari, wordt ook in Zuid-Afrika georganiseerd. Er stonden meer dan vijftig evenementen gepland door het hele land, maar de opkomst was, zeker gezien de actualiteit van het thema, teleurstellend.

Ondertussen gaat in de gemeenschappen het leven van alle dag – waar verkrachting onderdeel van uitmaakt – gewoon door. In het weekend dat Anene begraven werd, wordt het ontzielde en half vergane lichaam van Audrey Bianca Green (19 jaar) gevonden in een bedlade in Scottsville. Op 13 februari volgt Jo-Anne Diane van Schalkwyk (18), wiens lichaam wordt ontdekt in de bosjes in Atlantis.

Hoewel er geen tienduizenden mensen de straten op zijn gegaan in Zuid-Afrika om te protesteren tegen verkrachting, is het land wel wakker geschud door de gruwelijke aanval op Anene. Het besef lijkt te zijn gekomen dat er iets vreselijk mis is in de Zuid-Afrikaanse samenleving. Er zal geen wet naar Anene vernoemd worden, zoals met Jyoti het geval was in India. Zuid-Afrika is een land met een zeer progressieve grondwet die vrouwenrechten garandeert. Het probleem ligt bij de uitvoering en handhaving. Daarnaast is de grootste uitdaging een mentaliteitsverandering onder de bevolking. Helaas zijn culturele opvattingen lastiger te veranderen dan wetten.