Ecotoerisme raakt de natuur

Costa Rica is groen, héél groen. Niet alleen door de vele regenwouden, berglandschappen, vulkanen, stranden en mangrovebossen, maar ook doordat het land een behoorlijk vooruitstrevend duurzaamheidsbeleid heeft. De aandacht voor ecotoerisme in Costa Rica leidt tot natuurbescherming, maar duurzaamheid wordt ook gebruikt als marketingstrategie.

Costa Rica heeft niet voor niets een sterke groene reputatie. Het land is een voorloper op het gebied van ecotoerisme. De Wereld Toerisme Organisatie (WTO) van de Verenigde Naties benadrukt het belang van duurzaam toerisme. Verschillende rapporten zijn uitgebracht over de rol die toerisme kan spelen in het verlichten van armoede, het ondersteunen van de lokale economie en daarmee het ontwikkelen van lokale gemeenschappen. Toch is niet alles rozengeur en maneschijn. Want hoewel toerisme een belangrijke impuls kan bieden aan de lokale economie, zorgt de groeiende toerismesector in Costa Rica ook voor toenemende schade aan de natuur.

Jaarlijks ontvangt Costa Rica bijna 2 miljoen toeristen die gezamenlijk zo’n 2 miljard dollar opbrengen. Het land wordt gezien als dé ecobestemming van de wereld. Dit is onder andere te danken aan de volop aanwezige natuurlijke rijkdom. Uit onderzoek van Muñoz en Recalde uit 2010 blijkt dat zestig procent van de toeristen wordt aangetrokken door de schoonheid van het landschap. De nationale parken en stranden zijn belangrijke trekpleisters. Het bezoek aan nationale parken was in 2009 goed voor vijf procent van het bruto binnenlands product. De inkomsten uit deze toeristenstroom vormen een belangrijke stimulans voor duurzame ontwikkeling en natuurbescherming.

Certificering

Costa Rica heeft een goed werkend nationaal certificeringsysteem. Het CST certificaat (Certificaat Duurzaam Toerisme) heeft een grote bekendheid en helpt overzicht te brengen in het duurzaam toeristische aanbod. Ondernemers in het toerisme verdiepen zich steeds meer in de duurzaamheidsprincipes. Alberto Lopez Chaves is coördinator van het Programma Duurzaamheid bij het Nationaal Instituut voor Toerisme (ICT), de organisatie die het CST certificaat uitgeeft. Hij vertelt: “We hebben de laatste jaren echt verschil gemerkt. Het heeft een lange tijd geduurd voordat de vooroordelen waren verdwenen. Ondernemers dachten dat de nodige veranderingen voor duurzaam ondernemen duur zouden zijn. Nu zien ze dat het juist efficiënter is wanneer je duurzaam te werk gaat en dat het hen ook geld oplevert.” Ondanks dat Lopez Chaves aan het hoofd staat van een kleine afdeling binnen het ICT, met slechts elf medewerkers, is hij erg ambitieus: “Ik denk dat onze afdeling belangrijk werk doet voor duurzame ontwikkeling in Costa Rica. We hebben programma’s op het gebied van duurzaamheid en klimaatverandering opgezet. De eerste stap was ervoor zorgen dat ondernemers weten wat precies met duurzaamheid wordt bedoeld. Nu willen we zoveel mogelijk bedrijven certificeren.”

Steeds meer ondernemingen laten zich certificeren. Lopez Chaves vertelt: “De toerismesector is al veel verder dan andere sectoren. We zijn van het certificeren van negen bedrijven per jaar naar negen per maand gegaan en sinds 2008 is het aantal echt snel gestegen. Op dit moment heeft één op de vier geregistreerde bedrijven in de toerismesector een certificaat.” Hij ziet een positieve trend in Costa Rica. “We hebben laatst voor het eerst een onderzoek gedaan naar de impact die het certificaat heeft op de ondernemingen die zijn gecertificeerd en de resultaten waren erg positief.” Uit het onderzoek blijkt onder andere dat meer dan de helft van de bedrijven minder water, energie en milieuonvriendelijke producten verbruikt en daarbij ook meer lokale producten is gaan gebruiken. Op de vraag wat voor bedrijven de belangrijke positieve impact is geweest, geven zij aan dat hun imago is verbeterd en dat hun klanten meer tevreden zijn.

Massatoerisme

De toerismesector is behoorlijk actief als het gaat om duurzaam ondernemen. Tegelijkertijd heeft Costa Rica’s snelle ontwikkeling en de daardoor groeiende aanwezigheid van de mens ook een duidelijke keerzijde. Er zijn grote resorts gebouwd, zonder rekening te houden met het bosbeheer. Door corruptie en een gebrek aan capaciteit bij overheidsinstanties zijn gemeenten niet in staat de snelle ontwikkelingen en toestroom van buitenlandse investeerders en ondernemers te coördineren. Voor grote projectontwikkelaars wordt wel eens een oogje toegeknepen door een ambtenaar. Costa Ricanen klagen over de overontwikkeling die zich op sommige toeristische trekpleisters voltrekt. Grootschalige ontwikkeling mist in het land vaak het bijbehorende grotere ontwikkelingsplan, waardoor het ecosystemen beschadigd wordt. Een voorbeeld hiervan is Tamarindo in het noorden van Costa Rica aan de Stille Oceaan. Hier hebben de schildpadden het erg moeilijk gekregen een rustig en donker stukje strand te vinden voor het leggen van hun eieren door de grootschalige ontwikkeling van de kustplaats.

Ook in de nationale parken zijn er problemen met het effectief beschermen van de natuur. Dionisio ‘Nito’ Paniagua Castro, eigenaar van Surcos Tours en freelance gids vertelt dat het Corcovado National Park veel last heeft van stroperij en mijnbouw. Er zijn niet genoeg bosbeheerders en het gebied is zo onbegaanbaar dat het lastig is om effectief te kunnen patrouilleren. Nito legt uit: “De jagers en goudzoekers komen uit de regio en kennen het gebied op hun duimpje, vaak zelfs beter dan de beheerders zelf. Voor de bosbeheerders is het erg zwaar werk in moeilijke omstandigheden, vooral in het regenseizoen is het bijna onmogelijk. Bovendien zijn de overtreders arm en ongeschoold. Vaak hebben ze ook sociale problemen en zijn ze alcoholist. Het kan gevaarlijk zijn voor de beheerders om deze mensen aan te pakken.” Het invoeren van nationale beschermde gebieden in de jaren zeventig heeft niet voor iedereen een verschil gemaakt. Nito vervolgt: “Sommige lokale bewoners hebben geen belang bij de nationale parken en zien dus ook het nut van de bescherming van het regenwoud niet in.”

Het rechtssysteem leidt ertoe dat handhaving van de grenzen van het gebied onvoldoende succesvol is. Nito vertelt dat het voor de bosbeheerders onmogelijk is om de illegale jacht en mijnbouw voor langere tijd tegen te gaan: “Eén man is al tachtig keer opgepakt. Hij lacht hen gewoon uit, omdat hij weet dat hij de volgende dag toch weer terug is. Wanneer hij wordt opgepakt hoeft hij bij de rechter alleen een handtekening te zetten. Ontginnen en jagen binnen de grenzen van een beschermd natuurgebied is volgens de wet in Costa Rica geen ernstig misdrijf. Je wordt er niet voor in de gevangenis gegooid.” Dat het een serieus probleem vormt voor de bescherming van het regenwoud is Nito wel duidelijk: “Nu de prijs van goud is gestegen, neemt het probleem van de mijnwerkers ook toe. Zolang deze mensen geen waarde zien in het regenwoud, zullen ze het niet beschermen. Ze brengen schade toe aan het ecosysteem en de populatie van de dieren in het park. Bovendien hebben deze mensen ook gezinnen en groeien hun kinderen op met het idee dat de bosbeheerders de slechteriken zijn.”

Duurzaam ondernemen

Nito probeert met zijn onderneming de lokale bevolking de waarde van natuurbescherming in te laten zien. Hij adviseert lokale ondernemers en ondersteunt verschillende kleine projecten. Hij vertelt bijvoorbeeld enthousiast over Eduardo, eigenaar van La Tarde, een project in de buurt van Corcovado: “Eduardo was vroeger ook een mijnwerker en was eigenaar van een groot stuk grond. Maar het is in Costa Rica verboden om regenwoud te kappen, dus hij kon weinig doen met zijn bezit. Hij dacht erover het te verkopen, maar besloot ecotoerisme uit te proberen. Zijn buren verklaarden hem voor gek, want zijn finca (boerderij) was slecht bereikbaar en vrij afgelegen. Maar hij had een droom en die kwam uit toen hij voor het eerst toeristen ontving. De buren kwamen allemaal kijken, omdat ze het niet konden geloven. Nu werkt Eduardo samen met zijn buren. Het gebied heeft een goede naam gekregen om kikkers, slangen en vogels te spotten en daarnaast is het gewoon prachtig. Zijn bedrijf groeide en hij had meer hulp nodig. De hele gemeenschap heeft nu voordeel van de toeristen die langskomen.” Het succes van La Tarde heeft de mentaliteit van de gemeenschap veranderd. “Ze zien nu de waarde in van de natuur die ze om zich heen hebben. Ze zijn bezig om de grond van een buurman die nog steeds jaagt op te kopen, zodat ze dat gebied ook kunnen beschermen”, vertelt Nito trots.

Natuurbescherming en duurzaam ondernemen levert de bevolking in Costa Rica dus zichtbaar iets op, ze kunnen geld verdienen aan de natuur. Het land trekt met de natuurbescherming niet alleen veel toeristen, er wordt ook gewaarborgd dat deze toeristen in de toekomst blijven komen. Nito bepleit dat er meer educatie nodig is om de bevolking van Costa Rica hiervan bewust te maken, vooral in de meer landelijke gebieden: “We moeten gezamenlijk proberen de mensen te bereiken die niets met natuurbescherming hebben en die bijvoorbeeld nog leven van de jacht en mijnbouw. In Puerto Jimenez (het toeristisch centrum naast Corcovado National Park, red.) kennen mensen de waarde van het regenwoud onderhand wel. Het gaat juist om de nog onwetenden. De bosbeheerders zouden meer getraind moeten worden om te kunnen doceren. Laat hen langs scholen gaan in de landelijke gebieden om de jeugd over het regenwoud te vertellen.”

Ecotoerisme biedt de lokale bevolking een alternatieve inkomstenbron en vormt daarmee een belangrijk tegenwicht voor de druk die de mens uitoefent op de natuur. Maar de booming ecotoerisme-industrie in Costa Rica kent niet alleen goede voorbeelden. Het is ook een slimme marketingstrategie geworden. De term ‘ecotoerisme’ is niet beschermd en wordt gemakkelijk door organisaties gebruikt. Hierdoor verliest het gebruik ervan aan betekenis. Een middag wildwater raften wordt bijvoorbeeld ecologisch genoemd. De vraag is of de organisatie die deze activiteit aanbiedt ook daadwerkelijk bijdraagt aan de bescherming van de natuur of de lokale gemeenschap. En bestaat er zoiets als een ecologisch autoverhuurbedrijf?

Het certificeren van ondernemingen biedt mogelijkheden om misbruik tegen te gaan. Maar het ongedaan maken van de schade gaat lang niet zo snel als het toedoen van de schade. Of het nu arme boeren zijn die rond moeten komen, ambtenaren die een oogje toeknijpen of goudzoekers die voor het snelle geld gaan, de natuur is nog vaak het slachtoffer. Dit is ook in het ‘groene’ Costa Rica nog een probleem.