Van Duitse makelij 

Het etiket ‘Made in Germany’ wordt vaak geassocieerd met degelijkheid. Producten van Duitse makelij hebben de naam kwalitatief hoogwaardig te zijn. Dit imago is al meer dan honderd jaar oud, maar lijkt nu, in de Eurocrisis, populairder dan ooit. Terwijl bijna de hele wereld last heeft van economische teruggang, gaat het in Duitsland uitzonderlijk goed. Waar komt dit imago van Duitse degelijkheid vandaan en op welke manier speelt het een rol in de huidige crisis?

Hoewel iets afgezwakt, is volgens de Bundesbank de economische cyclus in Duitsland nog steeds aan een opwaartse trend bezig. In 2010 groeide de economie met 4,3 procent en in 2011 met 3 procent. Voor geheel 2012 wordt een groei van 0,8 procent verwacht. Terwijl de Zuid-Europese economieën momenteel zwaar onder druk staan, is in Duitsland voor 2013 een economische groei van 1 procent geraamd. Het consumentenvertrouwen in het land blijft onveranderd hoog. Volgens experts begint het succesverhaal van onze oosterburen in de Middeleeuwen.

De Duitse socioloog Max Weber schreef honderd jaar geleden al over de Duitse mentaliteit. Het arbeidsethos van het streven naar perfectie en het geduld voor resultaat op de lange termijn, verbond hij aan het protestantisme. Dirk Kaesler, tot voor kort verbonden aan de Universiteit van Marburg en Max Weber-specialist, vertelt dat mensen in de Middeleeuwen vooral bezig waren met het leven hiernamaals. “De protestanten vonden dat je maar één kans had om je leven zo goed mogelijk te leiden en in de hemel zou komen. Je had maar één leven en dat moest je zo vroom mogelijk leiden. Continu moet je op je best zijn, net als een bedrijf.” Vooral het calvinisme heeft, volgens Max Weber, deze gedachte tot een systeem verheven; Het leven moest geleid worden als een onderneming. Kaesler: “Dat betekent dat je punctueel dient te zijn, betrouwbaar, en niet teveel moet tijd besteden aan nutteloze zaken. Je moet constant met je werk bezig zijn. Een beroep is niet slechts een baan, maar echt een roeping. Toen later het religieuze aspect een minder belangrijke rol ging spelen, is dit idee op zichzelf blijven bestaan”. 

Ulrich Beck, Duits socioloog, sluit zich hier bij aan. Hij is van mening dat deze traditie van het beroep nog steeds een belangrijke achtergrond vormt voor het kwaliteitsbewustzijn dat zich voor een deel in de industrie gehandhaafd heeft. Nog steeds heeft de vakarbeider in Duitsland een centrale rol in de industrie, iets dat niet in dezelfde mate in andere landen voorkomt. Als in historisch verband naar het label ‘Made in Germany’ wordt gekeken, wordt duidelijk dat het begrip ‘beroep’, in de zin van een bepaalde arbeidssituatie, typisch Duits is. Beck: “Het begrip ‘Beruf’ is meer dan een beroep alleen. Het is moeilijk te vertalen. Een ‘Beruf’ is iets dat je voor het leven doet. Het is een combinatie van standsbewustzijn, kwaliteitsbewustzijn, competentie en het vermogen om dat in de markt tot stand te brengen”.

Bildung       

Wat hierbij ook een rol speelt is het idee van ‘Bildung’. Dit is een zeer breed begrip, dat het beste te vertalen is als ‘vorming’. Beck legt uit: “We hebben in Duitsland een sterke traditie van vorming. Dit houdt in dat je niet alleen opgeleid wordt voor het specifieke vak dat je gaat uitoefenen, maar dat je ook interesse toont in andere vakgebieden en een brede, algemene ontwikkeling nastreeft. Er wordt dus een onderscheid gemaakt tussen vorming en opleiding”. In de jaren tachtig is uit onderzoek gebleken dat het contraproductief werkt wanneer opleidingen te veel worden toespitst op de arbeidsmarkt. “Wat beter werkt, is een algemene opleiding. Alleen die kan zich aanpassen aan de snel veranderende vraag van de arbeidsmarkt. Want vijf jaar nadat iemand is opgeleid, kan de beoogde arbeidsplaats bijna of helemaal weg zijn. Iemand met een brede opleiding is beter opgewassen tegen de snelle ontwikkelingen op de arbeidsmarkt”, aldus Beck. Flexibiliteit, het snel kunnen inspelen op veranderende omstandigheden, is volgens Beck ook een belangrijke factor in het succes van de Duitsers. 

Terug naar het protestantse idee van het leven als een onderneming. Kaesler wijst erop dat ook financiële degelijkheid hier bij hoort: niet te veel schulden maken, niet gokken en geen geld uitgeven aan onzinnige dingen. Beck ziet in het huidige noord-zuid conflict een bewijs voor Weber en het protestantisme. Het zuiden van Europa is overwegend katholiek en kent traditioneel een meer open levenswijze dan het protestantse noorden. Door de huidige globalisering is deze tweedeling veel minder duidelijk geworden, maar geldt die volgens Beck, in zekere mate nog steeds: “In de huidige crisis zien we dat het sobere, spaarzame noorden en het meer uitbundige zuiden tegenover elkaar staan. Bondskanselier Angela Merkel, afkomstig uit een protestants domineesgezin, staat aan het roer van dat spaarzame noorden. Zij wil dat de Zuid-Europese landen hun begrotingen op orde brengen. We zien dus ook nu nog elementen van die protestantse ethiek terug”.

Tegelijkertijd moet niet vergeten worden dat Duitsland altijd groot voorstander van Europese samenwerking is geweest en bereid is daar veel voor op te offeren. De Duitsers hebben, mede door de ervaringen van het fascisme, Europa altijd als onderdeel van zichzelf beschouwd. Beck legt uit: “Duitsland weet dat het haar opleving na de Tweede Wereldoorlog voor een groot deel te danken heeft aan Europa. ‘Made in Germany’ is dus niet slechts een nationaal etiket, er zit een stuk samenwerking en een stuk Europa achter”. Deze afhankelijkheid werkt twee kanten op; Duitsland heeft niet alleen Europa altijd nodig gehad, Europa heeft nu meer dan ooit Duitsland nodig. Maar Jürgen Stark, tot voor kort als econoom verbonden aan de Europese Centrale Bank, vindt dat er niet te veel van de Duitse economie kan worden gevraagd. “De Duitse economie is het economisch anker van Europa. Als dit anker wordt verzwakt, kan dat fataal zijn voor het gehele continent.”

Er schuilt een gevaar in de behulpzaamheid van Duitsland; het land wil de Grieken veel geld lenen, als zij zich maar wel aan strenge Duitse voorwaarden houden. En als er een euro is, dan op Duitse voorwaarden. Een systeem dat voor haar zelf gewerkt heeft, legt Duitsland nu op aan andere landen. Volgens Beck is het echter niet zeker dat de Duitse ‘succesformule’ voor iedereen werkt. Duitse waarden kunnen niet als universele waarden worden bestempeld. Het mantra van Angela Merkel, ‘Als iedereen zo goed zou sparen als wij, waren er geen problemen’, wekt inmiddels zwaar allergische reacties op in het zuiden van Europa. Duitsland moet er constant voor waken niet een ‘Deutsches Europa’ (Duits Europa) te creëren, maar een Europäisches Deutschland (Europees Duitsland). Duitsland staat voor een moeilijke opgave: zonder de schoolmeester met het opgeheven vingertje te spelen, moet zij een navolgenswaardig voorbeeld zijn voor de Zuid-Europese staten en hen helpen zich door de crisis te loodsen.