Lesbiennes lopen levensgevaar in Zuid-Afrika

Ze is een vrouw. Ze is zwart. Ze is lesbisch. Ze is dood. Haar benen steken uit vanonder een lege zandzak, die is gebruikt om een deel van haar lichaam te bedekken. Ze ligt op een bed van gele en bruine bladeren. Haar gezicht is niet zichtbaar. Haar broekspijpen zijn nog om haar enkels gewikkeld. De man die haar op brute wijze verkrachte en vermoorde heeft niet de moeite genomen haar broek weer omhoog te hijsen.

Vijf gruwelijke foto's, genomen vanuit verschillende hoeken, geven de toeschouwer een bijna gepolijst – maar desalniettemin verontrustend – overzicht van de plaats van delict van het slachtoffer. Zonder Zanele Muholi zou het slachtoffer waarschijnlijk op Zuid-Afrika’s lange lijst van naamloze en gezichtsloze slachtoffers van geweld zijn beland. Muholi was echter op tijd op de plaats delict om deze te fotograferen. De foto’s van het slachtoffer maken deel uit van de tentoonstelling 'Mo(u)rning', die van 26 juni tot 1 september te zien was in Stevenson Gallery, Kaapstad. Het slachtoffer is nog steeds naamloos en gezichtsloos, maar draagt postuum bij aan het zichtbaar maken van een zorgwekkende tendens in Zuid Afrika: haatmisdrijven tegen (voornamelijk zwarte) lesbiennes.

Natievorming

De Zuid Afrikaanse Zanele Muholi is fotografe en activist. Daarnaast is zij zwart en lesbisch. Ze benadert en documenteert de Zuid-Afrikaanse LGBTI gemeenschap (bestaande uit lesbiennes, homo’s, biseksuelen, transgender en interseksuelen) vanuit het vertrouwde en respectvolle ‘insider’ perspectief.

‘Mo(u)rning’ is een tentoonstelling vol pijn. Muholi lijdt pijn, zegt ze zelf. Ze is daarentegen een vechter en gelooft heilig in haar idealen. In Zuid-Afrika wordt zij continu geconfronteerd met vooroordelen. Er heerst veel vijandigheid in het land dat soms in oorlog lijkt te zijn met zichzelf. In augustus 2009 verliet de toenmalige minister voor Kunst & Cultuur, Lulu Xingwana, halsoverkop de tentoonstelling in Johannesburg, die is gefinancierd door haar eigen ministerie. De tentoonstelling viel toen samen met Wereldvrouwendag en had als doel het geven van een platform aan jonge zwarte vrouwelijke artiesten. Na het zien van het werk van Muholi, maakte de minister echter dat ze weg kwam – ze vergat zelfs haar speech te houden. De werken van Muholi waren volgens haar immoreel.

De zwart-wit foto's van Muholi tonen zwarte lesbische koppels in intieme omhelzingen – op een delicate en respectvolle manier. De minister kon het niet waarderen. "Mijn mandaat is het bevorderen van de sociale cohesie en natievorming. Ik verliet de tentoonstelling omdat Muholi's werk het tegenovergestelde hiervan uitbeeldt. Het was immoreel, beledigend en draagt niet bij aan de opbouw van dit land", zei ze na afloop.

'Corrigerende' verkrachting

In 1996, twee jaar na het formele einde van de apartheid, werd Zuid Afrika's nieuwe grondwet de eerste grondwet in de wereld met een artikel over non-discriminatie op basis van seksuele geaardheid. Vervolgens oordeelde het Hooggerechtshof in 2004 dat koppels van hetzelfde geslacht moeten worden opgenomen in de burgerrechtelijke definitie van het huwelijk. In 2006 ondertekende het kantoor van de president de Civil Union Act, die het mogelijk maakt voor mensen van hetzelfde geslacht om te trouwen of te kiezen voor een geregistreerd partnerschap. Juridisch gezien hebben lesbiennes, homo's en, in beperktere mate, transgenders volledige gelijkheid bereikt in Zuid-Afrika. Echter, de afgelopen tien jaar hebben activisten tientallen gevallen van seksueel en fysiek geweld tegen de zogenaamde LGBTI’s geregistreerd.

De golf van haatmisdrijven tegen de LGBTI gemeenschap in het algemeen en tegen zwarte lesbiennes in het bijzonder, is een onderdeel van een epidemie van geweld tegen vrouwen en kinderen in Zuid-Afrika. Het land heeft een van de hoogste cijfers voor geweld van alle soorten in de wereld. Sommige statistieken suggereren dat er elke 26 seconden een vrouw verkracht wordt – dit is hoger dan elders in de wereld, althans voor een land dat niet in een (burger)oorlog  verwikkeld is.

De Zuid-Afrikaanse politie houdt niet bij wat het motief is voor seksueel geweld, noch wat de seksuele geaardheid is van het slachtoffer. Als gevolg hiervan is het moeilijk in te schatten hoeveel transgenders, homo's of lesbiennes worden verkracht in Zuid-Afrika. ActionAid publiceerde in 2009 een rapport met de titel Hate Crimes: The Rise of Corrective Rape inSouth Africa. Het rapport stelt dat er 31 moorden op lesbische vrouwen zijn geregistreerd in Zuid-Afrika sinds 1998. Het aantal wordt echter aanzienlijk hoger geschat. Uit een peiling onder slachtoffers die een misdrijf hebben overleeft, bleek dat 66 procent van de vrouwen hun verkrachting niet had gerapporteerd uit angst niet serieus te worden genomen.

Van de misdrijven die worden gemeld eindigt slechts 1 op de5 inde rechtbank. Slechts vier procent hiervan resulteert vervolgens in een veroordeling. Tot op heden heeft er slechts een veroordeling plaatsgevonden – in het geval van Zoliswa Nkonyana die werd verkracht en vermoord door een bende van ongeveer twintig mannen in februari 2006. Na herhaaldelijk uitstel, werd haar zaak uiteindelijk erkend als gemotiveerd door vooroordelen, oftewel een ‘haatmisdaad’. Negen mannen werden berecht en vier van hen werden uiteindelijk schuldig bevonden in oktober 2011.

Het fenomeen van ‘corrigerende verkrachting’, een verschijnsel waarbij mannen vrouwen verkrachten, omdat ze veronderstellen of weten dat deze vrouwen lesbisch zijn, en hopen hen door gedwongen seks te ‘bekeren’ tot heteroseksualiteit, groeit explosief. Vooral zwarte lesbische vrouwen (en met name de butch lesbiennes; vrouwen die zich mannelijk kleden en gedragen) in de townships van Zuid-Afrika lopen gevaar. Zwart en lesbisch zijn is een zeer gevaarlijke combinatie. Degenen die in staat zijn een middenklasse levensstijl te leiden hebben minder last van vooroordelen en discriminatie, maar zwarte lesbiennes en transgender mannen die in townships en op het platteland wonen behoren tot de meest gemarginaliseerde en kwetsbare leden van de Zuid-Afrikaanse LGBTI bevolking.

Uitnodiging voor dialoog

Muholi is de eerste artiest in Zuid-Afrika die zich hard maakt voor de rechten van lesbiennes en andere seksuele minderheden. In de loop der jaren heeft ze facetten van hun leven – en hun dood – gedocumenteerd. In aanvulling op haar portret series Being en Faces & Phases heeft ze een groot aantal plaatsen van delict en begrafenissen van zwarte Zuid-Afrikaanse lesbiennes gedocumenteerd.

Dit jaar, op 20 april 2012, wordt Muholi zelf het slachtoffer van een afschuwelijke misdaad. Inbrekers plunderen haar appartement in Kaapstad en stelen vrijwel al haar werk van de afgelopen vijf jaar – een laptop en 20 harde schijven en back-up systemen. Niets anders wordt meegenomen uit het appartement. Onder het gestolen materiaal was het Queercide project, waarin misdaden en wreedheden tegen de LGBTI gemeenschap werden geregistreerd. De inbrekers hadden een helder doel: het vernietigen van Muholi’s visuele getuigenis van haatmisdrijven.

Mo(u)rning is Muholi's comeback na de inbraak. Het is haar bewijs aan de wereld dat ze zich niet de mond laat snoeren. “Mijn foto's zijn een uitnodiging voor dialoog", zegt Muholi. Ondanks de foto's van plaatsen van delict, een muur vol verklaringen van slachtoffers van corrigerende verkrachting en een ruimte om in te rouwen (waar de documentaire van de begrafenis van Noxolo Nogwaza's, een slachtoffer van een haatmisdrijf, kan worden bekeken), gaat de tentoonstelling niet alleen over dood, haat of verlies. Voor Muholi suggereeert Mo(u)rning ook de cyclus van het leven wanneer de ochtend (morning) volgt op de nacht. De portretten uit de Being serie bevat een reeks prachtige zwart-wit foto's van lesbische paren en Faces & Phases toont indringende foto’s van mensen met voldoende moed en vastberadenheid om zich te uiten zoals ze zijn. Een sterk beeld in een land dat zich in toenemende mate intolerant toont ten opzichte van (seksuele) verschillen en waar homoseksualiteit wordt afgedaan als een ongepaste levensstijl voor zwarte Zuid-Afrikanen.

Petra en Praline

Het hoogtepunt van de tentoonstelling is de meervoudig bekroonde documentaire Difficult Love, geregisseerd door Muholi en Peter Goldsmid. De documentare biedt een vertederende blik in het leven en de strijd van lesbiennes in Zuid-Afrika. Juridisch deskundigen en activisten komen aan het woord, evenals slachtoffers zoals Millicent Gaika. Met een blauw en gezwollen oog en duidelijk vol pijn en verdriet, vertelt zij hoe ze van 11 uur ’s avonds tot 4 uur ’s morgens werd vastgehouden door een man uit haar buurt die “deed met haar zoals hij wilde”.

De documentaire laat zien hoe Muholi een township bezoekt en met de bewoners spreekt. "Dit is on-Afrikaans. Dit hele gedoe is voor blanken. Ik zou nooit toestaan dat mijn kind zulke foto's maakt ", zegt een van de vrouwen. "We zijn zoals we zijn. Wij houden van onszelf. Onze families houden van ons. Waarom al dit onnodige verdriet? Waarom, waarom, waarom? Waarom lesbiennes de hele tijd?", roept een jonge lesbische vrouw in de cameralens.

Wendy Isaacs, een mensenrechtenadvocaat, geeft haar visie op waarom lesbische vrouwen een doelwit zijn voor haatmisdrijven: “Het heeft te maken met mannelijkheid en de manier waarop deze vrouwen het patriarchaat uitdagen en aanspraak maken op mannelijk privileges. Veel mannen kunnen dit niet waarderen. Daarnaast is er de irrationele redenering dat lesbische vrouwen de vriendinnetjes van deze mannen versieren. De perceptie is dat als ze gewoon seks hebben met een man ze zullen 'genezen'.”

De meest in het oog springende en hartverscheurend scene van de film toont de jonge Praline – een gekleurd meisje met een karakteristiek gat in haar mond, waar twee voortanden horen te zitten – enPetra, een volwassen vrouw. Zij wonen onder een brug in Mowbray. Ze leven tussen de ratten (hun 'beschermers' en 'familie') en hebben een nep mobiele telefoon, een ingelijste foto van Obama en een afgedankt computer toetsenbord verzameld, waarmee ze proberen schuilplaats er uit te laten zien als een huis. Verbannen uit de dak-en thuislozenzorg vanwege hun lesbische geaardheid leven ze nu op straat. Ze beschermen zich tegen vooroordelen en vijandigheden door zich voor te doen als moeder en dochter.

Wanhopige haat

Mukhululi Mabija, die zichzelf omschrijft als “flexibel” als het gaat om zijn seksuele geaardheid, grijnst, grinnikt en schudt afkeurend zijn hoofd als hij de documentaire bekijkt. Hij is het eens met de mensenrechtenadvocaat Isaacs. Haatmisdrijven zijn in opkomst omdat lesbiennes een bedreiging vormen voor de patriarchale verhouding in de samenleving. Hij legt uit: "Zuid-Afrika is altijd een polygame samenleving geweest, maar plotselinge kiezen vrouwen nu voor vrouwen. Homoseksualiteit wordt niet getolereerd in zwarte gemeenschappen, maar toen onze mannen in de mijnen van Johannesburg werkten, bestond homoseksualiteit wel degelijk. Nu uiten lesbiennes openlijk hun seksualitiet en is het niet meer zo geheim als het vroeger was in de goudmijnen." Voor Mabija zijn de misdrijven een teken van wanhopige haat, aanwezig in Zuid-Afrika. "Er is een gebrek aan tolerantie in de Zuid-Afrikaanse cultuur", zegt hij, "dit maakt het een zeer moedige daad om je uit te spreken tegen haatmisdrijven, zoals Muholi doet."

Mabija besluit: "We lijden nu aan hetzelfde geweld als onder de apartheid. De vreemdelingenhaat, het geweld tegen lesbiennes, niets van dit is echt nieuw. Het werd simpelweg onderdrukt in het verleden en nu de deksel van de pan wordt gehaald barst het uit.” Mabija is echter niet volledig pessimistisch. "Op het moment dat tegenstanders zich bewust worden van de liefde tussen twee mensen, zullen ze het beter begrijpen", gelooft hij.