Het mysterie van de Bom Jesus in Namibië

Een Portugees koopvaardijschip uit het begin van de zestiende eeuw, met een lading van schatten en ruilgoederen nog volledig intact, onaangeraakt en slapend in het zand voor bijna vijfhonderd jaar. Duizenden gouden munten aan boord die liggen te schitteren in de zon. Het lijkt wel een scène uit een klassieke piratenfilm. Toch is het de eerste maritiem-archeoloog van Zuidelijk Afrika, Bruno Werz, overkomen.

In de Namib-woestijn, vlakbij het dorp Oranjemund, werd de ontdekking van de eeuw gedaan. Een vondst van inmiddels onschatbare waarde. “Zodra ik de eerste foto’s zag, wist ik dat het iets uitzonderlijks was,” aldus Werz.

Bruno Werz komt oorspronkelijk uit het Limburgse Weert. Ondanks het feit dat hij al vele jaren in Kaapstad woont, hoor je nog steeds een Limburgse tongval. Zijn specialisatie is onderwaterarcheologie en inmiddels heeft Werz een belangrijke naam op dat gebied. Hij is jarenlang universitair hoofddocent geweest aan de universiteit van Kaapstad en deed een aantal wereldberoemde vondsten.

Zo haalde hij in de jaren negentig twee belangrijke VOC-wrakken boven water: De Waddinxveen en De Oosterland. In 2007 vond hij in de Tafelbaai prehistorische voorwerpen van bijna anderhalf miljoen jaar oud. Internationale experts hebben sindsdien bevestigd dat dit de oudste artefacten zijn die ooit onder water zijn gevonden. Daarbij komt nu nog eens zijn betrokkenheid bij de vondst van een wrak, met onschatbare waarde aan boord. Het is het oudste wrak dat ten zuiden van de Sahara is gevonden. Werz: “Je moet je nooit fixeren op slechts één schip, er is nog zoveel meer. Maar in mijn geval is het ook een kwestie van veel geluk.”

Deze vondst zou voor altijd verloren zijn gegaan als de verbazingwekkende ontdekking in april 2008 niet gedaan was. Bulldozer operator Tate Kapaandu Shatika ontdekte ongeïdentificeerde objecten, terwijl hij aan het werk was in een diamantmijn nabij het dorpje Oranjemund, in de Karas regio van Namibië en deels Zuid-Afrika. Hoewel hij dit rapporteerde aan zijn voorman werd er geen actie ondernomen en werd het werk gewoon hervat. Gelukkig waren er geologen in de buurt die foto’s maakten van de onbekende voorwerpen. Ze stuurden deze op naar een archeoloog.

In zijn huis in Kaapstad vertelt Werz hoe hij in aanraking kwam met het Portugese schip. “Ik werd gebeld door een voormalig student, Dieter Noli, dat er iets bijzonders was gevonden in een diamantmijn in Namibië. Er waren koperen staven aangetroffen. Een plaatselijke historicus had de staven afgedaan als oude koperen leidingen, maar Dieter wilde graag mijn mening horen. Hij stuurde enkele foto’s op en zodra ik ze zag wist ik dat het iets unieks was. Ik ben zo snel als ik kon vertrokken naar Namibië.”

Het vermoeden van Werz bleek juist te zijn. De koperen staven waren geen oude leidingen, maar kanonnen. Ook werd op het verweerde oppervlak van enkele baren een vreemd drietandig merkteken ontdekt. Dr. Paulo Monteiro, een Portugese historicus, identificeerde het merkteken als het kenmerk van Anton Fugger, één van de welvarendste en invloedrijkste financiers ten tijde van de Europese Renaissance. Het koper werd destijds gebruikt als ruilmiddel voor specerijen in Indië en was afkomstig van een Portugees handelsschip uit het begin van de zestiende eeuw. 

De vondst

Bijna nergens ter wereld is een schip gevonden met zoveel rijkdom aan boord. De dollarwaarde is vooralsnog een raadsel. De archeologen vonden: zes bronzen kanonnen, verscheidene tonnen met koper, vijftig ivoren slagtanden, tinnen tafelwerk, navigatie-instrumenten, wapens, en tenslotte maar liefst meer dan tweeduizend zeer zeldzame gouden en enkele tientallen zilveren munten. Dat waren Portugese en Spaanse exemplaren, maar ook Venetiaanse, Hongaarse en Arabische munten, geslagen aan het einde van de vijftiende en aan het begin van de zestiende eeuw.

Werz leidde het onderzoek met assistentie van Noli. De twee archeologen verdeelden hun tijd tussen het opgraven en inventariseren van de vondst en het doen van research in musea en bibliotheken in Kaapstad. Ook werd door collega’s onderzoek gedaan in Spanje en Portugal, om daar te zoeken in de archieven naar een schip met een vergelijkbare lading aan boord dat vermist werd. Van een schip met zoveel kostbaarheden moest wel een vermelding zijn, veronderstelden zij.

De Bom Jesus

Volgens Dr. Monteiro, is er een mogelijke kandidaat. Uit grondig onderzoek blijkt dat 21 schepen verloren gingen op weg naar India tussen 1525 en 1600. Slechts één van deze schepen verging dichtbij de kust van Namibië: de Bom Jesus. Dit vaartuig was als vermist opgegeven in de buurt van Kaap de Goede Hoop in 1533. De reden van haar verdwijning was mogelijk het ongunstige weer en de woeste zee. De Bom Jesus was één van de zeven schepen die in dat jaar naar India voer. Het verliet Lissabon samen met twee andere schepen onder het commando van de edelman Dom Joao Pareira. Tot op de dag van vandaag is er geen archiefinformatie aan het licht gekomen die deze identificatie tegenspreekt.

Voor de archeologen was de vondst van het schip een geweldige kans. Werz: “We weten zo weinig over deze grote oude schepen. Dit is één van weinige wrakken dat ooit is opgegraven door archeologen en dat niet is geplunderd door schatzoekers." Werz is in dit geval niet bang voor plunderaars. “Niet hier, dit is het meest streng bewaakte gebied in de gehele omgeving. Het wordt niet voor niets de Forbidden Zone genoemd.”

Diamanten

Niet alleen de vondst aan boord was bijzonder, ook de plek waar delen van het wrak zijn gevonden is opmerkelijk. Het wrak is gevonden in de zandgrond van het Sperrgebiet, ook wel Forbidden Zone genoemd. Dit is het rijke en off-limits gebied van De Beers diamantindustrie, bij de monding van de Oranje Rivier ten oosten van de Namibische kust. Hier wordt al jarenlang naar diamanten gezocht. Werz: “De diamanten zijn miljoenen jaren geleden vanuit het binnenland door de Oranjerivier meegenomen naar de Atlantische Oceaan en zijn daar met noordelijke golfstroom weer op de kust afgezet. Ze hebben dus een lange reis achter de rug. De Namibiërs hebben delen van die kust ingepolderd, om de zoektocht naar de diamanten makkelijker te maken. Op een gegeven moment legden ze de plek droog waar het schip op de rotsen is geslagen. Puur toeval dus dat het wrak gevonden werd.”

Het opgraven van de vondst ging gepaard met hindernissen. Voordat Werz toegang kreeg tot het gebied moest hij eerst een uitgebreide screening ondergaan. Normaliter neemt dit maanden in beslag, maar bij Werz werd het proces versneld. De manager van de diamantindustrie wilde zo snel mogelijk weer verder graven en daarom kregen de archeologen in de eerste instantie slechts twee weken de tijd om te werken op de plek waar het schip lag. “Het gebied ligt vol met diamanten en de autoriteiten wilden natuurlijk niet dat iemand ze meenam. Tijdens de opgraving werden we door camera’s gevolgd die gericht waren op onze handen, uit angst dat er een diamant in onze zakken zou verdwijnen.”

Piraterij

Het type kanon suggereert dat het schip van Iberische afkomst is, maar er wordt druk gespeculeerd over de vraag waarom het vaartuig met zo’n belangrijke lading bij de kust van Namibië dreef. Er zijn veel wrakken gesignaleerd bij deze kust, maar geen van hen had zo’n waardevolle lading aan boord. Dus wie was de kapitein van dit schip? Eén ding is zeker, wie het ook was, hij was niet van plan om te eindigen in de Namib-woestijn. Werz: “We weten niet hoeveel mensen er verdronken zijn in het ruige zeewater, maar zij zouden wel eens de gelukkigen kunnen zijn. Want de poging om te overleven in de woestijn, zover bij de beschaving vandaan, zou waarschijnlijk geresulteerd hebben in een gruwelijke dood.”

De rijkdom aan boord is intrigerend. De grote hoeveelheid koper en ook tin zou erop kunnen wijzen dat het schip is gestuurd door een regering die materiaal vervoerde om kanonnen te gieten. Het ivoor dat gevonden is kan een indicatie zijn dat het schip voor overheidswege op reis is geweest, omdat de ruilhandel in ivoor normaliter gedaan werd met Koninklijke goedkeuring. Maar de vraag blijft, waarom er zoveel gouden munten aan boord waren? Het lijkt erop dat deze munten bedoeld waren als ruilmiddel voor het ivoor en koper of andere handelswaar. Werz: “Of de gezaghebber heeft een hele, hele goede deal gedaan. Of hij was een piraat.”

Op dit moment is de gehele onderneming in handen van de Namibische regering. Sindsdien is er ook niets meer vrijgegeven over het project. Of het schip werkelijk de Bom Jesus is, is nog niet voor honderd procent zeker. Maar na vijfhonderd jaar wachten, is er nog wel wat geduld totdat ware de identiteit en het doel van de bemanning van het rijkste scheepswrak ter wereld achterhaald is. Of zou de geschiedenis van het geheimzinnige scheepswrak voor eens en altijd een mysterie blijven…?