Meegezogen in een interne strijd voor identiteit

Eerste indruk van 'The Black Album' van Hanif Kureishi (1995): een vrij standaard verhaal over een jongen die in aanraking komt met een fundamentalistische interpretatie van de islam. Echter, tijdens het lezen wordt de lezer meegenomen in een intens verhaal van identiteit, interne strijd, de kunst van de verleiding en de uitkomst die het aanhangen van een ideologie kan bieden.

'The Black Album' is een Bildungsroman, een psychologische roman die verhaalt over de emotionele, morele en intellectuele groei van het (meestal jonge) hoofdpersonage. Het is voornamelijk een reactie op de fatwa die Ayatollah Khomeini uitsprak over Salman Rushdie naar aanleiding van diens boek ‘de Duivelsverzen’ in 1989. Als leesvoer voor op vakantie is het boek van Kureishi uiterst geschikt, maar reken erop dat je een paar dagen niet aanspreekbaar bent. Het is niet eenvoudig om het weg te leggen.

Het vertelt het verhaal van een Pakistaanse jongen Shahid, geboren en getogen in Engeland en een zoon van immigranten, die in Londen wordt geconfronteerd met aan de ene kant de facetten van het westerse liberalisme en aan de andere kant fundamentalistische ideeën over de islam. Shahid gaat voor het eerst op kamers wonen, aangeboden door zijn universiteit. Hij ontmoet vrijwel meteen de statige Riaz Al-Hussain. Als eenzame student is Riaz degene die interesse in Shahid toont en hem meeneemt naar een restaurant waar ze een vriend van Riaz ontmoeten: Chad. Hier begint de ingewikkelde relatie tussen Riaz en Shahid aan de ene kant en Chad en Shahid aan de andere kant. Riaz en Chad hebben moeite met Chili, Shahid’s oudere losgeslagen broer die als Shahid’s tegenbeeld een belangrijke rol speelt in het verhaal.

Riaz ontdekt al gauw Shahids onzekerheden als zoon van immigranten in Londen. Shahid vertelt openlijk over zijn vroegere ervaringen met discriminatie en racisme. Zijn dieptepunt is een periode waarin hij zelf zijn best deed racist te worden, “Ik had een hekel aan alle buitenlandse smeerlappen”, vertelt Shahid aan Riaz en Chad. Vanaf dit punt zal Riaz Shahid zich langzaam met zijn fundamentalistische ideeën confronteren en beïnvloeden. Riaz oefent zijn invloed niet alleen uit; Shahid wordt ook opgenomen in de groep. Een groep van jonge enthousiastelingen die geïmponeerd zijn geraakt door de autoriteit en het intellect dat Riaz uitstraalt en diens gedachtegoed zijn gaan geloven.

Maar nog belangrijker is Deedee Osgood voor Shahids zoektocht naar identiteit. Shahid volgt een cursus van de vrijpostige jonge Deedee. Zij stimuleert hem papers te schrijven over onderwerpen waar hij enthousiast van raakt: Prince. Shahid is grote fan van Prince – 'The Black Album', is een album van Prince dat net voor uitgave geannuleerd werd door Prince zelf. De reden is onbekend; de nummers bevatten in ieder geval veel gewelddadige en seksistische songteksten. Deedee en Shahid ontwikkelen een intieme liefdesrelatie. In de gesprekken met Deedee bespreekt hij zijn enorme liefde voor literatuur, verhalen schrijven, muziek en de twee brengen dagen zo niet weken in bed door wat door Kureishi zeer grafisch beschreven wordt. Wat waarschijnlijk niet raar is voor een man die zijn carrière begon als pornografisch schrijver.

Al gauw merkt Shahid dat in de groep van Riaz censuur heerst op bepaalde onderwerpen, zijn onderwerpen: literatuur en verhalen schrijven. Shahid probeert de discussies aan te gaan met Riaz over de vrijheid van de auteur in fictie. Zo vraagt hij aan Riaz “Zou jij een man doden voor het schrijven van een boek?” Zijn bewondering voor Riaz verdwijnt langzamerhand door de antwoorden die Riaz hierop geeft. Zo denkt Shahid: Het was zijn tunnelvisie die hem eerst zo machtig maakte, voor Shahid nu best meelijwekkend.

Toch heeft Shahid moeite om de groep en diens gedachtegoed op te geven. Ook al verzoekt Deedee hem dit te doen: “Laat hen over aan God dan kunnen zij jou overlaten aan mij. Zeg dit: Ik ben een atheist, heiligschenner en een perverseling. Zeg het op je knieën in een toilet.” Waarop Shahid vervolgens antwoord: “Nee nee! Ben je gek geworden? Ik wil niet altijd overal buiten vallen. Ik wil de regels volgen.” Juist omdat Deedee hem vraagt afstand te doen van de groep waarmee hij omgaat gaat Shahid zich steeds meer van haar verwijderen. Hij voelt zich niet goed bij het gedachtegoed van de groep, maar toch kan hij ook niet voor Deedee kiezen.

Shahid komt dan voor een interessante keuze te staan. Wie zal hij voor zijn gevoel moeten verraden: zijn liefde voor literatuur, zijn familie, Deedee of de groep die hem heeft omarmt en daarmee het gevoel van acceptatie en het gevoel ergens bij te horen? De lezer wordt geconfronteerd met vragen waar bijna ieder mens in zijn leven mee geconfronteerd wordt: wil je ergens bij horen in het leven en wat ben je dan bereid daarvoor op te geven? Hoe ga je om met eenzaamheid, verleidingen en lust? Maar er komen ook mooie concepten over literatuur aan bod. Hoe zit het met de vrijheid van de inbeelding? Vrijheid van de auteur om te denken en te schrijven wat hij wil? Hoe ver reikt de vrijheid van literatuur? Zo ver als het inbeeldingsvermogen?

Ook al was het zijn eerste roman 'De Boeddha van Suburbia' waarmee Kureishi naam heeft gezet, in zijn tweede novelle 'The Black Album' heeft Kureishi knap werk geleverd. Kureishi is zelf in Londen opgegroeid en zoon van een Pakistaanse vader en Engelse moeder; er zijn overeenkomsten te vinden tussen Shahid en Kureishi zelf. Deze overeenkomsten zie je vooral in Shahids opvatting over de vrijheid van de auteur. Het boek is niet in het Nederlands vertaald, maar het leest ook, of juist, in het Engels heel makkelijk weg. Het boek dateert uit 1995, maar het is opvallend actueel. Daarbij is de psychologische zoektocht naar identiteit, morele en intellectuele ontwikkeling tijdloos. Sommige critici vinden het verhaal wat te langdradig, maar anderen werden van begin tot eind geboeid. Ik sluit me volledig aan bij het laatste.