In 2025 heeft niemand het meer over de Marokkanen

Begin 2000 veroorzaakte Paul Scheffer, sinds 2003 hoogleraar Grootstedelijke Problematiek aan de UvA, veel opschudding met zijn essay ‘Het multiculturele drama’. Een groot en heftig debat over immigratie en integratie kwam op gang, waar tot op de dag van vandaag de kranten bol van staan. Ruim elf jaar na dato ziet Scheffer het einde van dit tijdperk naderen.

Een kleine twee jaar voor de opkomst van Pim Fortuyn was het multiculturalisme een breed gedragen ideaal. Het essay dat Paul Scheffer op 29 januari 2000 publiceerde in NRC Handelsblad, leest nu als een geschiedkundige bron. In het artikel citeert hij bijvoorbeeld een passage uit de cultuurnota van staatssecretaris Nuis (Paars I): “Met een souplesse die altijd een opvallende karaktertrek van onze cultuur is geweest, wordt het vreemde allengs opgenomen in wat we gewoon vinden.” Vandaag de dag klinkt dat enigszins komisch, maar het vat de tijdgeest van de jaren negentig goed samen.

We kunnen nu stellen dat het essay ook daadwerkelijk historische waarde heeft gekregen, omdat zich met de publicatie een nieuw paradigma aandiende in het denken over immigratie en integratie. Van het ‘iedereen in zijn waarde laten’ tot een groot tumult over het dichtgooien van grenzen, strenge inburgeringcursussen en gedwongen aanpassing aan 'onze' normen. Scheffer is tevreden dat deze verandering heeft plaatsgevonden, want uiteindelijk is dit goed voor het integratieproces, vindt hij.

Heel de hoofdstad

Dinsdag 31 mei 2011 hield Scheffer de tweede Amsterdamlezing van dit jaar. In het kader van het 750-jarig bestaan van de stad in 2025, komen tijdens deze lezingen deskundigen aan het woord die alvast vooruitlopen op dit feest en hun licht laten schijnen over de toestand van de hoofdstad in dat bijzondere jaar. Scheffer is de afgelopen jaren gastheer geweest van de Amsterdamlezingen. Het lag voor de hand dat hij ook zelf een keer aan het woord kwam over de immigratiestad bij uitstek.

In zijn lezing getiteld ‘Heel de hoofdstad’ kijkt Paul Scheffer niet alleen vooruit, maar ook terug op de ontwikkelingen in het integratiedebat van de afgelopen jaren, waarin hij zelf een prominente rol heeft vervuld. Een recente enquête onder sociale wetenschappers in de Groene Amsterdammer geeft de situatie mooi weer. Integratie is het meest overschatte onderwerp van deze tijd, zo luidt een van de conclusies uit de enquête. Scheffer kan zich daarin wel vinden. “Maar zo’n tien, vijftien jaar geleden, was het in elk geval het meest ónderschatte”, zegt hij.

Scheffer hekelt het feit dat de ondervraagde wetenschappers klagen over het tanend gezag van de sociologie, zonder enige zelfreflectie toe te passen. Nota bene een PvdA’er moest het land er elf jaar geleden op wijzen, ondersteund door talloze cijfers over werkloosheid, schooluitval en criminaliteit, dat de multiculturele samenleving een illusie was. Dat is hem niet door iedereen in dank afgenomen, zeker niet binnen zijn eigen partij.

Nationalist

Na die publicatie werd Scheffer weggezet als voorstander van pure assimilatie en, erger nog, als nationalist en geestverwant van Philip de Winter, voorman van het toenmalige Vlaams Blok. Het hielp ook niet dat de rechtse politicus toen daadwerkelijk teksten van Scheffer ging citeren. Scheffer maakt daarom van de gelegenheid gebruik om allerlei aantijgingen die hem de afgelopen jaren zijn gemaakt, te weerspreken. “Maakt u zich niet ongerust, ik zal me daar niet in verliezen”, grapt hij. Dat de lezing uiteindelijk toch een half uur uitliep, had wellicht andere oorzaken.

Zo bekritiseert hij de sociale historici Leo en Jan Lucassen, die enkele jaren geleden het boek ‘Winnaars en verliezers, een nuchtere balans van 500 jaar immigratie’ publiceerden. “Buitengewoon interessant boek, maar bij herhaling wordt ikzelf beschreven als integratiepessimist, meestal in het rijtje Bolkestein, Scheffer, Wilders.” Gelach in de zaal. Refererend aan de auteurs stelt hij: “Deze specialisten in de beeldvorming van anderen, zijn kennelijk niet te beroerd om daar zelf hun steentje aan bij te dragen.”

Vermijding, conflict en accommodatie

Meermaals benadrukt Scheffer geen pessimist te zijn. Integendeel. De integratie is niet mislukt maar volop gaande, zo luidt zijn betoog. De kern van het verhaal is dat het integratieproces verloopt volgens drie fases: vermijding, conflict en accommodatie. Dat leerde Scheffer uit zijn onderzoek in de afgelopen jaren en bracht hij eerder al naar voren in zijn boek uit 2007, ‘Het land van aankomst’.

Daarin beschrijft hij de cultuur van vermijding waarin geleefd werd en hoe die in Nederland, net als in andere landen, niet kon worden volgehouden: “We zijn heel bedreven geraakt in het herscheppen van de werkelijkheid: verarming noemen we kortweg een verrijking, halftaligheid gaat door het leven als tweetaligheid en benepenheid vraagt om een welwillende bejegening. Maar die buigzame woorden maken de werkelijkheid echt niet soepeler. De botsingen die door de komst van migranten worden opgeroepen zijn niet langer te ontkennen.” Dat die botsingen soms  hard zijn, geeft Scheffer toe, maar hij ziet deze slechts als een fase in een langere geschiedenis.

Ter ondersteuning van dit idee beschrijft hij tijdens de lezing de geschiedenis van de integratie van katholieken in de Verenigde Staten. “Toen die migranten uit Ierland kwamen en later uit Polen en Italië, ontstond er in Amerika een grote anti-immigratiebeweging. Dat had sociale oorzaken, maar vooral ook cultureel-religieuze. Men zag deze katholieken als mensen die nooit loyaal aan de Amerikaanse maatschappij zouden kunnen worden: hun eerste loyaliteit lag namelijk bij Rome. Het duurde lang voordat de conservatieve, veelal ongeletterde Ierse boeren leerden om te gaan met hun geloof in een religieus en cultureel pluralistisch land."

“Omgekeerd moest Amerika zichzelf opnieuw uitvinden, men moest opnieuw bedenken wat het betekende om Amerikaan te zijn. Die definitie werd ruimer. Deze geschiedenis heeft zich in de VS vele malen herhaald, vaak met veel gewelddadiger conflicten dan we nu hier meemaken. De kern is dat deze conflicten rond immigratie Amerika tot een opener samenleving hebben gemaakt.”

Zelfbewustere samenleving

Scheffer is dus van mening dat zowel de immigranten als de ontvangende samenleving concessies moeten doen, veranderingen moeten ondergaan. Hierin zullen weinigen nu met hem van mening verschillen. Maar Scheffer pleit met name voor een zelfbewustere samenleving, waarin Nederlanders harde eisen durven te stellen. Het probleem met de multiculturele samenleving is volgens hem dat daarin op krampachtige wijze conflicten vermeden worden.

In het essay uit 2000 hekelde hij al de bescheidenheid van het multiculturalisme: “We zeggen te weinig over onze grenzen, koesteren geen verhouding tegenover het eigen verleden en bejegenen de taal op een nonchalante manier. Een samenleving die zichzelf verloochent heeft nieuwkomers niets te bieden”, schreef hij toen. En ook: “Laten we eens beginnen de Nederlandse taal, cultuur en geschiedenis veel serieuzer te nemen. Waarom kent ons land geen museum voor contemporaine geschiedenis, zoiets als het Haus der Geschichte, dat in Duitsland veel belangstelling trekt?”

Opmerkelijk is dat niet alleen aan dit pleidooi gehoor is gegeven (hoewel de bouw van het Nationaal Historisch Museum vanwege bezuinigingen op de culturele sector uiteindelijk is afgeblazen), maar ook het door Scheffer gewenste parlementair onderzoek naar het integratiebeleid en de introductie van een geschiedeniscanon zijn uitgevoerd. Bovendien trekken ‘Ik hou van Holland’-achtige programma’s tegenwoordig veel kijkers en zelfs de Volkskrant werkt aan een moderne encyclopedie ‘Der Nederlanden’. Allemaal goed voor het integratieproces dus, vindt Scheffer.

Dit alles draagt bij aan meer helderheid in de samenleving, want het mag best duidelijk zijn waar Nederland voor staat. Scheffer: “De overheid moet veel concreter zijn over wat wel of niet kan. Of hoofddoekjes nou wel of niet worden toegestaan bij het politie-uniform, als er maar duidelijkheid is. Anders ontbrandt elk incident en leidt het tot veel polemiek en onzekerheid. De cyclus van vermijding, conflict en accommodatie vormt geen enkele reden om gelaten te zijn en te denken: de tijd doet zijn werk wel. Het gaat erom dat mensen zich ertegenaan bemoeien, met wat voor inzicht of motief ook.”

Het nieuwe Amsterdam

Scheffer signaleert ook belangrijke demografische ontwikkelingen die hem sterken in zijn idee dat het goed komt met de integratie. Allereerst is er het gegeven dat in Amsterdam maar liefst 51,6 procent van de jeugd tot 14 jaar van niet-westerse afkomst is. Onder ouderen is de overgrote meerderheid nog steeds autochtoon, maar dat gaat dus onherroepelijk veranderen. Daarbij is ook de allochtone middenklasse sterk in opkomst. Het aantal allochtone studenten in het hoger onderwijs is de laatste tien jaar verdrievoudigd.

“De nieuwe bovenlaag van Amsterdam zal er in 2025 dus zeer anders uitzien. De stad zal dan door anderen worden bestuurd.” Maar de belangrijkste verandering is niet zichtbaar in de statistieken, legt Scheffer uit. Volgens de definitie zijn namelijk de kleinkinderen van de immigranten, de derde generatie, geen allochtonen meer. “Met de groei van de derde generatie zal het begrip autochtoon in de toekomst volstrekt ondermijnd zijn. Naar mijn idee zal het zijn betekenis zelfs helemaal verliezen.”

Dit leidt tot een nieuwe definitie van het concept Nederlander. En dat is uiteindelijk wat integratie ook beoogt, verklaart hij achteraf. “Elke integratiecyclus gaat om het gevecht om de uitdijing van het begrip ‘wij’". Daarvoor moet gestreefd worden naar een gemeenschappelijk ideaal. "We kunnen de nieuwkomers niet confronteren met ónze normen. Die norm is niet ván ons maar is hoger dan ons. Dan krijg je een heel andere dynamiek.” 

Scheffer was de aanstichter van een jarenlang debat rond de integratie van allochtonen, is hij nu ook de eerste die het einde van dit tumult aankondigt? Hij besluit de lezing met een opmerking die een Surinaamse vrouw onlangs tegen hem maakte. “Niemand heeft het meer over ons!”, riep zij op verontwaardigde toon. Scheffer is er vrij zeker van dat het de Marokkaanse gemeenschap over een tijdje ook zo zal vergaan, hij wenst het in elk geval ons allen toe.