De invloed van narcotrafico in Midden-Amerika (5)

De effecten van drugshandel zijn steeds duidelijker voelbaar in Midden-Amerika. Het kat- en muisspel tussen de autoriteiten en de drugskartels op de toevoerroutes naar de Verenigde Staten begint steeds openlijkere vormen aan te nemen. In dit artikel een kijk op de groeiende invloed van de 'Narco´s' en de benarde positie waarin de Midden-Amerikaanse landen zich bevinden.

In Verbeter de Wereld staat deze maanden de organisatie ICCO centraal. Vanuit Guatemala bericht Okke Bouwman over de ontwikkelingen in Midden-Amerika.

De strijd tegen de drugskartels is geen nieuw fenomeen. Al in de jaren tachtig werd er in Colombia een bittere en bloedige strijd uitgevochten tussen de staat en verschillende drugsbaronnen, waarvan Pablo Escobar natuurlijk het beroemdste voorbeeld was. Escobar, die het zelfs tot parlementslid schopte, paste een efficiënte tactiek toe; aan de ene kant was hij meedogenloos tegenover zijn vijanden en leidde hij zijn organisatie met de harde hand. Aan de andere kant investeerde hij veel geld in sociale projecten, wat hem populair maakte onder bepaalde delen van de bevolking. Sinds de tijden van Escobar is er veel veranderd, en zowel de drugskartels als de autoriteiten hebben niet stil gezeten. 

Plan Colombia en Plan Mexico

De spil in de drugsproblematiek zijn de Verenigde Staten. De drugsstroom vanuit Latijns-Amerika richting het noorden is er voornamelijk op gericht de grote vraag naar drugs in dit land te stillen. De VS hebben van oudsher vooral ingezet op een repressieve aanpak in het binnenland en het bestrijden van de productie en doorvoer in het buitenland. Op de vooravond van de 21ste eeuw kondigden zij het Plan Colombia af, wat voorzag in substantiële steun voor het Colombiaanse leger en politie in de strijd tegen de drugskartels in dit land. Critici van het Plan Colombia bekritiseerden de militaire focus en vreesden dat de harde aanpak in Colombia de problematiek eerder zou verleggen naar een andere regio dan oplossen. De grootste uitdaging lag volgens hen in het verminderen van de vraag in het noorden.

Tien jaar later, in 2008, presenteerden de VS het Mérida initiatief, ook wel Plan Mexico genoemd. Deze anti-drugs strategie is een samenwerkingsverband tussen de Amerikaanse en Mexicaanse autoriteiten, voornamelijk gericht op Mexico maar met een Midden-Amerikaanse component. Sindsdien is Mexico, met steun van de VS, verwikkeld in een uiterst gewelddadige oorlog met de drugskartels die dagelijks slachtoffers eist. De kartels opereren in heel Mexico en hebben hele delen van het land tot wetteloze gebieden gemaakt. Berichten over aanvallen op politie en het leger zijn aan de orde van de dag, en ook het leger boekt regelmatig successen tegen de kartels. De verschillende kartels vechten niet alleen tegen de staat, maar ook onderling om de controle over de doorvoerroutes naar de VS. Het feit dat Mexico geen productieland is, en de schatting dat circa negentig procent van de drugsconsumptie in de VS via Mexico werd ingevoerd, laten zien dat zowel Plan Colombia als Plan Mexico beperkt succes hebben gehad.  

Gevangen in het midden

Een snelle blik op de kaart laat de benarde positie van Midden-Amerika zien; De smalle strook van kleine staatjes wordt ineengesloten door grote broer Colombia in het zuiden en Mexico in het Noorden. De Midden-Amerikaanse landen worden allemaal gekenmerkt door een zwakke centrale macht die moeite heeft haar territorium te controleren. Zie hier de verklaring voor de toegenomen aanwezigheid van clandestiene drugsorganisaties in Midden-Amerika de afgelopen periode; zij verleggen simpelweg hun werkgebied. Er zijn vele aanwijzingen dat de drugskartels opportunistisch te werk gaan en zich weinig aantrekken van nationale grenzen, waar de jurisdictie van één land ophoudt en die van een volgende begint.

Vooral de afgelegen grensgebieden in Midden- Amerika staan bekend als ‘zonas de narcotrafico’ (zones van drugsverkeer). De verschillende kartels lijken gebruik te maken van de gebrekkige coördinatie tussen de Midden-Amerikaanse autoriteiten. De aanwezigheid van drugskartels in gebieden waar de staat weinig of geen presentie heeft, ondermijnt de nationale soevereiniteit van de Midden-Amerikaanse landen. Om nog maar niet te spreken van de bevolking in deze afgelegen bieden, die overgeleverd zijn aan de gewelddadige grillen van de ‘narco’s’.  

De aanwezigheid van de Narco’s is publiek geheim, en de aantrekkingskracht van de aura van geld en roem dat om hen heen hangt is groot. Zij worden zelfs openlijk verheerlijkt in nieuwe muziek- en tv-genres zoals de narcocorridos (muziek) en de narcotelenovelas (soapseries), die verhalen over het leven in de kartels. Ondertussen worden de activiteiten van de narco’s steeds openlijker en gedurfder: In het oerwoud van het noorden van Guatemala duiken soms karavanen van dure auto’s op, vol met tot de tanden toe gewapende mannen. Beter bewapend en niet bang om de strijd aan te gaan hebben deze ‘narco’s’ een tactisch voordeel tegenover het leger, dat vaak slecht getraind en slecht bewapend is. Veldslagen tussen leger, politie en de narco’s zijn inmiddels geen onbekend fenomeen meer in de regio. Ook hun creativiteit neemt toe: De drugs worden in vliegtuigjes, schepen en zelfs onderzeeboten naar het noorden getransporteerd. De hele regio dient als springplank. Zelfs het van oudsher stabiele paradijsje Costa Rica is inmiddels erg bezorgd over de drugsgerelateerde activiteiten op haar gebied.

Het narcotrafico is een volgend probleem bovenop de toch al niet geringe problematiek in de regio. Het staat niet op zich, maar slaat haar tentakels uit om zich te wortelen in andere aspecten van de samenleving. Zo lopen Midden-Amerikaanse migranten die via Mexico de VS proberen te bereiken grote risico’s om door de kartels onderschept te worden. Ontvoerd voor losgeld, gedwongen tewerkgesteld als voetsoldaat voor de kartels of simpelweg vermoord, het lot van deze arme migranten is erg onzeker. Ook kopen de kartels steeds meer politieke invloed en zijn er politieke partijen die bekend staan als ‘narcopartij’. Wapenhandel, vrouwenhandel en het witwassen van geld zijn andere nevenactiviteiten van de kartels die hun weerslag hebben op de samenleving.

De autoriteiten proberen zo goed en kwaad als het gaat het hoofd te bieden aan deze toenemende problematiek. Het leger wordt ingezet, controles en patrouilles uitgebreid en nieuwe strategieën worden bedacht om de invloed van de kartels tegen te gaan. De president van Guatemala, Alvaro Colom, deed in januari een oproep tot een regionaal militair samenwerkingsverband tegen de drugssmokkel. Het succes van dit plan is twijfelachtig, omdat men over het algemeen niet bereid is nationale soevereiniteit uit handen te geven ten behoeve van een regionale instantie die efficiënter zou kunnen operen. Ook reist in de maand februari een hoge functionaris van de Amerikaanse anti-drugs instantie door de regio, van Mexico tot Panamá. Zijn reis heeft als doel de regionale aanpak en de steun van de VS aan de regio te coördineren. De VS brengen technologie, kennis, geld en training naar de regio die gebukt gaat onder de effecten van de drugsmokkel richting de Verenigde Staten. De regering Obama, die over het algemeen goede relaties met Latijns Amerika onderhoudt, lijkt zich bewust te zijn van de potentiële gevolgen mocht Midden-Amerika een volledige vrijhaven voor het narcotrafico worden.

Legalisering

Ondertussen wordt er in de regio een aarzelend maar onmiskenbaar pleidooi gevoerd voor de mogelijkheid om de drugs te legaliseren. Academici en politici in Mexico, Colombia en andere landen hebben oproepen gedaan om andere, niet-repressieve wapens in te zetten in de strijd tegen drugs. Deze suggestie alleen al is bijzonder controversieel in de conservatieve en religieuze kringen die nog altijd de boventoon voeren in  Midden-Amerika. Desondanks lijkt het een debat wat gevoerd moet worden.

De recente geschiedenis toont aan dat Plan Colombia en Plan Mexico maar beperkt succes hebben geboekt. Het laatste waar men in de Midden-Amerikaanse landen behoefte aan heeft is een Plan Midden-Amerika. Dit zou een de-facto staat van beleg in de regio betekenen, ongetwijfeld gevolgd door een golf van geweld vergelijkbaar met de taferelen in Mexico. De enorme hoeveelheden belastinggeld die in een dergelijk offensief zouden worden gestoken, staan tegenover de vele miljoenen drugsdollars van de kartels. De kartels blijken eindeloos creatief in het vinden van nieuwe manieren om toch drugs richting de VS te smokkelen. Hoewel het op de korte termijn geen respijt zal bieden, lijkt het terugdringen van de vraag in de VS toch een voorwaarde om de invloed van het narcotrafico in Latijns-Amerika tegen te gaan.