De EU als redder in watersnood

In Zuid-Nederland werden begin dit nieuwe jaar mensen geëvacueerd, doordat de Maas buiten haar oevers trad. Ook in Centraal- en Oost-Europa vinden overstromingen plaats. Het gevaar is, voornamelijk in het oosten, nog lang niet geweken.

Vanaf 1998 tot en met 2004 waren er meer dan honderd grote overstromingen in Europa. In 2002 waren die van de Donau en de Elbe dermate heftig, dat er van een catastrofe gesproken werd. In 2005 bereikten de overstromingen een hoogtepunt. Toen besloot de Europese Commissie over te gaan tot actie. In 2007 werd een autoriteit opgericht die richtlijnen verschaft voor EU-lidstaten om waterstructuren bij te houden en te rapporteren. Het betreft rapportage over rivieren, kustgebieden en het waterpeil in eigen land. In 2011 moet elke lidstaat eigen rivierbekken en risico's op overstromingen in de kustgebieden geïdentificeerd hebben. In 2013 moeten deze risicogebieden in kaart zijn gebracht en het is de bedoeling dat in 2015 de lidstaten in staat zijn de gebieden te beschermen en bij gevaar te coördineren. Maar deze taak blijkt voor sommige lidstaten moeilijker dan verwacht.

Samenwerking in de westelijke Balkan

In december 2010 zijn in het grensgebied tussen Servië, Bosnië en Montenegro grootschalige overstromingen geweest. In Bosnië wordt gesproken over de ergste overstromingen in 104 jaar. In Servië was het zo erg dat Belgrado de noodtoestand uitriep. Het water kwam op tot tweehonderd kilometer voor de hoofdstad Belgrado. De regering in Belgrado zegt op alles voorbereid te zijn, maar Bosnië en Montenegro zijn verre van klaar. Montenegro heeft hulp van de NAVO gevraagd voor het bouwen van noodbruggen, het aanleggen van zandzakken en de evacuatie van de bevolking. Het leger in Montenegro zegt niet voorbereid te zijn op rampen zoals deze en niet de nodige middelen voor handen te hebben. Het leger is nog in opbouw, omdat het land pas sinds 2006 onafhankelijk is.

Servië, Bosnië en Montenegro kampen niet alleen met overstromingen, maar ook met problemen wat betreft coördinatie van ingezette hulp en financiën. Het probleem in het grensgebied is dat er geen dijken aangelegd zijn en de hoofdrivieren de Drina en de Zava daar makkelijk buiten hun oevers kunnen treden. Er is niet genoeg geld om dijken en dammen te bouwen, maar van nog groter belang: de drie landen kunnen het niet coördineren. De samenwerking verloopt problematisch doordat Servië, Bosnië en Montenegro een vrij recent oorlogsverleden met elkaar hebben.

Muhamed Ramovic is burgemeester van Gorazde in Bosnië, één van de meest getroffen gebieden. Hij verwijt Montenegro dat het beheer van de Mratinje dam teveel water in de Drina heeft laten lopen in dagen van hevige regenval. Blijkt dit inderdaad het geval te zijn na intensief onderzoek, dan eist Ramovic financiële compensatie. De schade wordt geschat op ongeveer 7,5 miljoen. Montenegro heeft aangegeven dat het fouten heeft gemaakt in het beheren van het waterniveau, maar liet vervolgens weten dat de dam onder Servische verantwoordelijkheid valt. Het waterniveau van de Drina was begin december elf keer zo veel gestegen als verwacht. Deze rivier die in Montenegro en Bosnië voor veel overlast zorgde, stijgt ondertussen niet meer.

Voor integratie van Servië en Bosnië in de EU is samenwerking in de regio een vereiste. Montenegro is sinds december 2010 lid van de EU, maar ook voor dit land zijn de coördinatie en financiële lasten een beproeving. Vooral wanneer Bosnië haar gelijk haalt en niet bang is de zaak voor de rechter te slepen voor een schadevergoeding.

Getroffen gebieden in Europa

Naast Servië, Montengro en Bosnië is Albanië één van de zwaarst getroffen landen van begin december 2010. In het noorden van het land zijn meer dan zevenduizend mensen geëvacueerd. Albanië heeft, evenals Montenegro, de NAVO om hulp gevraagd en een beroep gedaan op het Solidariteitsfonds van de EU (SFEU).

Ook Polen heeft te kampen met wateroverlast. Het land verliest 35 procent van haar bruto binnenlands product, doordat hele agrarische gebieden onder water staan. De website van de EU meldt dat Polen 105 miljoen euro toegewezen krijgt uit het SFEU. Het fonds vergoedt een deel van de schade in nog veel meer EU-lidstaten. Zo krijgt Roemenië 25 miljoen, Slowakije 20 miljoen, Hongarije 22 miljoen, Tjechië 5 miljoen en Kroatië krijgt als kandidaat lidstaat 4 miljoen.

De verantwoordelijkheid wat betreft de overstromingen is moeilijk te bepalen. De natuur en de klimaatverandering zijn misschien al een antwoord op zich. Maar hoe wordt er gereageerd op de overstromingen en gebeurt dit constructief? Na de grootschalige overstromingen van 2002 heeft de Europese Commissie besloten over te gaan tot actie. Er zijn diverse initiatieven genomen en comités en directies opgericht om dreigingen van overstromingen te kunnen herkennen en bedwingen. En ook om te leren omgaan met de gevolgen ervan en er een volgende keer beter op voorbereid te zijn. Het is mogelijk geworden om als lidstaat beroep te doen op het SFEU en wordt er gepleit voor een regionaal beleid. De EU initiatieven, documenten en websites zijn vooral gericht op het verbeteren van kennis en expertise.

Nederland heeft al veel kennis en expertise opgebouwd op het gebied van water en overstromingen. En volgens het ministerie van Buitenlandse Zaken is Nederland ook bereid dit te delen. Hulp wordt echter alleen verleend als een land daar zelf om komt vragen.

Grote overstromingen richten veel schade aan en eisen levens. Het is de taak van nationale overheden, samenwerkende regio's en de EU om deze schade te beperken. Door overstromingen te voorkomen, er adequaat op te reageren en een goed beleid op te stellen wat betreft de gevolgen kunnen rampen worden geminimaliseerd. De EU oefent controle uit op de natuur met dammen, dijken, waterpompen en boten, maar de natuur lijkt zich hier tot nu toe niet veel van aan te trekken.