De pijplijnoorlog van de EU en Rusland

Onder de oppervlakte van de internationale politiek sluimert een nieuw soort machtsstrijd. De Europese Unie en Rusland hebben op het gebied van energie tegengestelde belangen, welke worden geïllustreerd door de geplande aanleg van twee verschillende gaspijplijnen door Zuidoost-Europa. Een succesvolle afloop van het Europese project is echter twijfelachtig.   

De Europese Unie (EU) is ’s werelds grootste importeur van energie: 82 procent van haar olieconsumptie en 57 procent van haar gasconsumptie haalt de EU vanuit het buitenland. Om en nabij 33 procent van de olie-importen en 39 procent van de gasimporten is afkomstig uit Rusland, wat Rusland de grootste energieleverancier van de EU maakt.

De mate waarin de verschillende EU-lidstaten afhankelijk zijn van Russische energie varieert sterk: sommige landen, zoals Finland en de Baltische staten, zijn voor honderd procent afhankelijk van Russisch gas, terwijl andere lidstaten, zoals Nederland, bijna geen gas uit Rusland importeren.  

De hoge mate van afhankelijkheid van Russische energie is de EU steeds meer een doorn in het oog, helemaal na de gasconflicten die Rusland had met Wit-Rusland en Oekraïne in respectievelijk 2004 en 2006. Het Russische staatsbedrijf Gazprom, dat het overgrote deel van de Europese gasleveranties voor rekening neemt, besloot om de gastoevoer naar Oekraïne en Wit-Rusland na onenigheid over de gasprijzen tijdelijk stop te zetten. Ook verschillende EU-landen werden hierdoor getroffen vanwege de functie die Oekraïne en Wit-Rusland hebben als doorvoerland. Dat Rusland op die manier haar energie-exporten als politiek drukmiddel gebruikt, is reden voor de EU om Rusland als enigszins onbetrouwbare partner te beschouwen.  

De EU streeft er daarom naar om haar afhankelijkheid van Rusland te verminderen. Het belangrijkste initiatief in dat licht is zonder twijfel de aanleg van de gaspijplijn Nabucco. Deze gaspijplijn, die werd ontworpen in 2002 en waarvan de bouw begint in 2012, moet het Europese gasnetwerk verbinden met leveranciers in de Kaspische regio en het Midden-Oosten. Azerbeidzjan is de belangrijkste beoogde gasleverancier voor Nabucco.   De belangen van de EU zijn dus duidelijk: minder afhankelijk worden van Russische energie en zo een potentieel politiek drukmiddel bij de Russen wegnemen.

Machtspositie

De Russische belangen zijn exact tegenovergesteld: de Russische economie steunt voor een aanzienlijk deel op de energie-export naar Europa en alleen al daarom is Rusland erbij gebaat dat de huidige afhankelijkheid gehandhaafd blijft. Daarnaast geeft de machtspositie op energiegebied de Russen ongetwijfeld het idee dat ze enige politieke invloed kunnen uitoefenen op (Oost-)Europa.

Om het Nabucco-project te elimineren kwam Gazprom daarom met een tegenhanger: een nieuwe Russische pijplijn die min of meer dezelfde route volgt als Nabucco, maar dan vanuit Rusland. De bouw van deze pijplijn, genaamd South Stream, zal net als bij Nabucco starten in 2012. Er liggen nu dus twee projecten klaar die elkaars tweelingbroer zouden kunnen zijn, ware het niet dat zij compleet verschillende belangen vertegenwoordigen.

Dat er echter getwijfeld kan worden aan de positie van het Nabucco-project werd in december benadrukt door Elshad Nasirov, die optreedt als de belangrijkste onderhandelaar namens Azerbeidjaan. Dit land moet ongeveer één derde van de gascapaciteit van de Nabucco-pijplijn voor haar rekening gaan nemen, maar er zijn nog geen officiële akkoorden getekend. Nasirov stelde in een interview met de website European Energy Review dat de EU haar kaarten op tafel moet leggen: duidelijkheid over prijzen, doorvoertarieven en bovenal welke landen de rest van het gas voor de pijplijn gaan leveren is noodzakelijk voordat Azerbeidjaan tot een overeenkomst wil komen. En haast is geboden, want Azerbeidjaan heeft ook andere opties en is niet afhankelijk van Nabucco, zo verklaart Nasirov: al eerder werd een overeenkomst met Rusland gesloten over het gebruik van Azerbeidjaanse gasvelden.  

Serieus probleem

De gastoevoer van Nabucco is een serieus probleem voor het project: het is niet duidelijk waar het gas dat door de pijplijn moet stromen precies vandaan gaat komen. Azerbeidjaan is zoals gezegd een beoogd leverancier; andere landen zoals Irak en Turkmenistan zijn door hun politieke instabiliteit niet ideaal, om van Iran niet te spreken.  

Daarnaast bestaat er binnen de EU bezorgdheid over het gebrek aan politieke toewijding van verschillende lidstaten. Bulgarije en Hongarije zijn doorvoerlanden van Nabucco, maar kwamen ook tot een lucratief akkoord met Rusland om als doorvoerland voor South Stream te dienen. Italië en Griekenland gingen tevens verbintenissen met Rusland aan om in de toekomst gebruik te maken van South Stream. 

“Er is een risico dat Rusland met deze bilaterale overeenkomsten Nabucco in gevaar brengt”, aldus Gerben-Jan Gerbrandy, Europarlementariër namens D66. “Poetin heeft al eerder bewezen de EU-lidstaten met succes uit te kunnen spelen.” Daarbij komt dat ook kleinere gebeurtenissen, zoals een overnameconflict tussen de aandeelhoudende bedrijven OMV en MOL, het project een negatieve uitstraling gaven.  

South Stream kent deze onzekerheden niet. De Russische gastoevoer is vanzelfsprekend gegarandeerd en van een gebrek aan politieke toewijding van de Russische overheid is geen sprake. Daarbij zijn de pogingen van Gazprom om ook binnen de EU steun voor South Stream verkrijgen opvallend. Zo werden het Italiaanse bedrijf ENI, voor 30 procent staatseigendom, en het Franse bedrijf EDF gestrikt als partners van Gazprom bij de bouw van de pijplijn.  

Ook werd voormalig president van het Europees Parlement en ex-premier van Italië Romano Prodi benaderd om voorzitter te worden van het project. Eenzelfde truc haalde Gazprom uit bij de Nord Stream, een andere controversiële pijplijn die Rusland aanlegde via de Oostzee naar Duitsland. Voor dit project werd Gerhard Schröder aangesteld als voorzitter, die in zijn tijd als Duitse Bondskanselier de overeenkomst met Gazprom voor de aanleg van Nord stream nota bene zelf had ondertekend. Prodi weigerde echter, waarna de Nederlander Marcel Kramer, voormalig CEO van Gasunie, de baan kreeg. Ook deze initiatieven passen in de pogingen van Rusland om verdeeldheid te zaaien binnen de EU.

Een van de vele oplossingen

Dat de EU als underdog moet worden gezien in deze ‘pijplijnoorlog’ is duidelijk. Toch is er zeker nog hoop, zo stelt Gerbrandy. “We moeten niet vergeten dat Nabucco één van de vele oplossingen is. Sneller overstappen op duurzame energie en meer inzetten op energie-efficiëntie zijn zaken die ook bijdragen aan de Europese energieveiligheid, en bovendien vanuit economisch en milieuperspectief noodzakelijk zijn.”  

Als de EU de onzekerheden van Nabucco wil uitbannen, moet het met één mond spreken, denkt Gerbrandy. “Alleen als de EU tot een echt gemeenschappelijk energiebeleid komt, zal Nabucco zonder risico kunnen worden gerealiseerd.” Wanneer zowel Nabucco als South Stream wordt verwezenlijkt ziet Gerbrandy de concurrentie die dan ontstaat bovendien als iets goeds: “Meer leveranciers en pijpleidingen zullen zorgen voor lagere prijzen én voor meer energiezekerheid in Europa.”  

De motieven achter Nabucco zijn duidelijk en begrijpelijk, maar de status van het project is dus nog enigszins onzeker. 2011 kan worden gezien als het jaar van de waarheid voor de pijplijn. Dit jaar beslissen de zes aandeelhoudende bedrijven van Nabucco namelijk of zij definitief in het project zullen investeren of niet. Deze beslissing zou al worden genomen in 2010, maar de onzekerheid over de gasleveranties dwong de partijen om het besluit voor zich uit te schuiven. Zo leidt de ene onzekerheid tot de andere onzekerheid, en blijft de positie van Nabucco vooralsnog niet helemaal solide.