De ruimtelijke illusie van het panorama

Het museum Panorama Mesdag in Den Haag heeft een bijdrage van 1,4 miljoen euro uit het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling van de Europese Commissie (EFRO) toegezegd gekregen. In tegenstelling tot de Nederlandse tendens te bezuinigen op cultureel erfgoed, ziet Europa het belang het oudste en grootste panorama ter wereld dat op de oorspronkelijke plaats is gebleven te behouden. Dit werd gevierd tijdens Open Projectendag op 3 oktober, de reden dat het museum Panorama Mesdag gratis toegankelijk was.  

Directrice Marijnke de Jong geeft op deze zonnige nazomerdag zelf rondleidingen en uitleg over de bestedingsplannen van het museum. Het panorama is één van de geselecteerde projecten om het toeristisch en economisch potentieel te verhogen in de stad, door te investeren in de belevingswaarde voor de huidige en toekomstige bezoeker. De directie geeft aan het geld te investeren in de restauratie en uitbreiding van het gebouw aan de Zeestraat in Den Haag. Hiermee wordt een oude rage weer nieuw leven ingeblazen.   

Panorama’s zijn overal in de wereld zeer geliefd geweest en deden het publiek versteld staan van de magische ervaring van ruimtelijke illusie. Tijdens de hoogtijdagen in de negentiende eeuw werden panorama’s wereldwijd geëxploiteerd, maar nadat de hype was overgewaaid, zijn slechts enkele bewaard gebleven. Tijdens een rondleiding in het museum wordt door de directrice, ondersteund door medewerkers en vrijwilligers, uitgelegd hoe bijzonder het Panorama Mesdag is: “Het is zowel de oudste ter wereld in zijn grootte als de oudste ter wereld op de oorspronkelijke plaats”.    

In 1881 schilderde Hendrik Willem Mesdag in opdracht een uitzicht op vanaf het hoogste punt in Scheveningen, de Seinpostduin. Het schilderij geeft een beeld van 360 graden van de zee en duinen, waardoor de kijker op miraculeuze wijze middenin het oude Scheveningen terechtkomt. Via een wenteltrap naar boven komt de bezoeker middenin het panorama te staan, dat een omtrek heeft van rond de 115 meter en dat 14 meter hoog is.    

Bij de entree van het museum liggen vele boeken over het museum Panorama Mesdag en panorama’s wereldwijd. In een speciaal aan het museum Panorama Mesdag gewijde oplage van het kunstmagazine ArtVision blijkt dat er meerdere generaties panorama’s zijn.

Het Panorama Mesdag is onderdeel van de tweede generatie. De eerste generatie stamt uit de tijd van de Ierse schilder en tekenleraar Robert Barker, en loopt van 1792 tot 1825. Uit deze periode zijn er vier bewaard gebleven. Ze bevinden zich niet op hun oorspronkelijke locatie maar in Londen, New York, Thun (Zwitserland) en Salzburg. De tweede generatie duurt zo'n dertig jaar, van 1860 tot 1890, en uit deze tijd zijn nog panorama's te vinden in Waterloo (België), Bulgarije, Canada, Duitsland, Hongarije, Oostenrijk, Polen, Rusland, Tsjechië, Oekraïne, de VS en Zwitserland. In 1975 startte het tijdperk van de derde generatie en dat is nog steeds niet afgelopen. 

Veel panorama’s werden gesloopt nadat de bezoekers wegbleven, enkele brandden af. Panorama’s leken achterhaald. In de behoefte aan nog realistischer beeld konden de fotografie en later de film beter voldoen. Tot op heden zijn er twintig panorama’s getraceerd die gemaakt zijn in de negentiende en twintigste eeuw, waarvan er nog zes op de oorspronkelijke plaats staan. Een daarvan is het Panorama Mesdag. Het Panorama Mesdag is dus zeker niet het eerste en enige panorama ter wereld, het  fenomeen ontstond al zo’n honderd jaar eerder.  

In 1789 maakt Barker het eerste panorama. Het boek Magisch Panorama: Panorama Mesdag een belevenis in tijd en ruimte beschrijft het ontstaansidee: “Barker kreeg het idee de natuur in één oogopslag vast te leggen, de ‘nature in a glance’, en presenteerde het als ingenieus vermaak”. Het was een schilderij dat geen schilderij mocht lijken. De gepatenteerde vondst kon gebruikt worden voor weidse uitzichten op de natuur, vandaar het de naam ‘panorama’ ofwel ‘alzicht’ kreeg. Bij de beleving hoort dat diverse prikkelingen samen de ruimtelijke illusie geven. Zo moet de kijker eerst opzettelijk gedesoriënteerd raken, zodat men binnen niet de diepte van het beeld of de manier waarop het licht binnenvalt kan zien. Verder is het gebruik van perspectief opvallend. De panorama’s van Barker werden een commercieel succes, het panoramafenomeen werd in met name in Engeland en Frankrijk omarmd als massamedium. Dit betrof echter nog kleine panorama’s van rond de vijftien meter doorsnede.

Na een kleine terugloop in populariteit bliezen de Fransen en Belgen in 1860 nieuw leven in de panorama’s en in 1875 werd een ware rage ontketend. Dit gebeurde door panoramamaatschappijen te stichten waarvan de aandelen aan de beurs van Brussel werden genoteerd en verhandeld. De panorama’s werden groter en groter. Zo groeide deze radicale vernieuwing in de schilderskunst uit tot het eerste visuele massamedium in de wereld. Enkele Brusselse ondernemers wilden een graantje meepikken en vroegen de Haagse schilder Mesdag een ‘Haags Maritiem Panorama’ te schilderen. Een investeerder kocht grond aan de Zeestraat waar het Panorama zou komen. Andere schilders werkten mee, waaronder de gerenommeerde schilder Breitner en  Mesdag’s vrouw Sientje.  

Ondanks de schoonheid van het doek waaide de hype snel over en ging het al in 1885 failliet, vier jaar na opening. Het kon niet concurreren met andere panorama’s die niet het uitzicht gaven van een tafereel dat op loopafstand zelf gratis te bezoeken was. Het ging de schilder zo aan het hart dat hij het eind 1886 zelf kocht met de spaarcenten uit zijn bankiersverleden en bankiersfamilie. Om de toekomst veilig te stellen, richtte Mesdag een familievennootschap op waarin 33 neven en nichten aandeel kregen.

“In tegenstelling tot vele moderne vormen van ‘virtual reality’ biedt Panorama Mesdag de toeschouwer de mogelijkheid zich in zijn eigen tempo in een andere tijd en plek te verplaatsen. De beelden worden niet gestuurd of draaien niet langs. Iedereen is baas over de duur en de intensiteit van zijn eigen beleving”, beschrijft directrice De Jong. De desoriëntatie is vandaag de dag nog steeds een onderdeel van de beleving van het Panorama Mesdag. Tijdens een rondleiding is de ‘truc’ goed te ervaren. Voordat het panorama betreden kan worden, wordt de bezoeker door een donkere gang geleid. De bezoeker moet een wenteltrap op, zodat de desoriëntatie erin sluipt. Vervolgens staat de bezoeker middenin het schilderij, met overal zee, wolken en schepen links, en een dorps tafereel rechts. Deze ervaring wordt versterkt door ‘echte voorwerpen’. De aanleg van een duin, een rieten mand en een houten klomp maakt dat het doek en de voorgrond in elkaar overlopen, waardoor de ruimtelijke illusie versterkt.

Schrijver Jan Wolkers heeft zijn ervaring met het Panorama Mesdag in zijn boek Een cilinder vol zeegruis verwerkt, waarin de volgende allesomvattende zin staat: “Je zeilt er naar binnen om jezelf nietig te voelen worden op die duintop door onwaarschijnlijk uitgestrekte vergezichten, duizelig te worden van de deinende zwalk van de immense zee, de geur op te snuiven van de beschubde netten die zich vermengt met de teerlucht van de gebreeuwde vissersboten op het strand en de stank van rottende kokkels tussen de aangespoelde kwallen en de glinsterende zeesla langs de vloedlijn, om met wapperende haren te worden meegezogen met de vlucht van de meeuwen het gewolkte in, als een zwaluw tussen de oranje daken door te gieren van het vredige vissersdorp waar de prikkelende geur van gepekelde haring door de ramen naar buiten walmt, om mee te golven met de helmbepluimde duinen waar de biotoop van hagedis en rugstreeppad in begroeiing en zanderigheid in de penseelvoering is meegenomen”

Het Panorama blijft verbazen, een medewerker van het museum legt uit: “Het trekt nog dagelijks enthousiaste bezoekers, zowel uit de directe omgeving die regelmatig even komen kijken, als bussen vol Japanners, Hebreeuwen en Russen.”

Hoewel de fotografie een nieuwe vorm aan de panoramabeleving heeft gegeven, blijkt dit oude ambacht de nieuwe technieken te weerstaan. Is het nostalgie, herleving van de geschiedenis of misschien de herwaardering van de oude ambachten? Misschien wel een mix van de drie. De Seinpostduin in Scheveningen, vanaf waar het zicht plaatsvindt, is vlak na de schildering afgegraven voor een van de vele restaurants we die vandaag de dag kennen in deze badplaats. Hotels, flats en toeristenattracties zijn de horizon gaan domineren. Iets dat je, als je goed kijkt, al begint te zien op het panorama. Kijk bij een bezoek maar eens goed naar het toeristenwinkeltje en het barretje in een van de huizen in het dorp. Men begon te begrijpen dat er geld te verdienen valt aan de mensen die de dagjes weg konden betalen. De haven van Scheveningen was nog niet gebouwd. Na de storm van 1889 waarbij een groot gedeelte van de vissersvloot werd verwoest ontstond het besef dat er meer bescherming voor de schepen moest komen. Enkele jaren na de storm werd de haven gebouwd.

Het panorama is een historisch kunstwerk dat bij de Nederlandse cultuur hoort. De gemeente Den Haag, die namens de Europese Commissie de EFRO subsidies toekent, noemt het panorama een onmisbare schakel in het toeristisch aanbod van de provincie Zuid-Holland en de gemeente Den Haag. Met dit fonds laat de Europese Commissie zien dat zij de culturele en historische beleving van het panorama in stand willen houden. De Europese steun aan cultureel erfgoed kunnen musea zoals het Panorama Mesdag goed gebruiken nu Nederland onder het nieuw gevormde kabinet een zeer cultuuronvriendelijk pad ingaat.

Bronnen:

Artvision (2003) Panorama Mesdag. Publisher ArtVision Voorburg Eekelen, Y. van, et al. (1996) Magisch Panorama: Panorama mesdag een belevenis in tijd en ruimte, Uitgeverij Waanders Zwolle.

Websites: www.panorama-mesdag.nl www.kansenvoorwest.nl rondleiding museum door medewerker museum