Munt slaan uit Europese cultuurverschillen

Cultuur speelt in politiek – en zeker in de Europese politiek – een grote rol. Filosoof Max Weber stelde al in de negentiende eeuw dat cultuur het politiek en economisch handelen sterk beïnvloedt. De Europese Unie is daarbij een verband van vele culturen dat verschillen duidelijk naar voren doet komen. De Griekse begrotingscrisis is een goed voorbeeld hoe verschillen in culturen zelfs tot interne crisis kunnen leiden.

Bijna dertig jaar geleden, in 1981, trad Griekenland toe tot de Europese Unie. Geografisch gezien – Griekenland lag totaal niet in de buurt van de West-Europese staten die toen samenwerkten – was het niet heel logisch om Griekenland toe te laten. Een belangrijke reden om dit wel te doen was het idee dat Griekenland ‘de vader van de Europese democratie’ is. Dit was ongeveer het enige argument dat voor toetreding pleitte, een andere reden om Griekenland niet toe te laten was bijvoorbeeld de begroting. In 1981 was die namelijk nog staatsgeheim en – zo bleek het later – totaal niet op orde.

Inmiddels blijkt dat de Griekse overheid jarenlang bewust foutieve begrotingsinformatie heeft doorgegeven aan de Europese Unie. Zowel linkse als rechtse regeringen sjoemelden met de data en pasten op grote schaal boekhoudtrucs toe. Daardoor is een schrikbarend hoog begrotingstekort boven water gekomen, terwijl Europese landen juist het Stabiliteitspact hebben opgesteld om de euro gezond te houden. Een land mag een begrotingstekort van maximaal 3 procent van het BNP hebben en de staatsschuld mag maximaal 60 procent zijn. Ter vergelijking: Griekenland heeft een begrotingstekort van 12,7 procent en een staatsschuld van 113 procent.

De Griekse premier Giorgos Papandreou heeft daarom bezuinigen aangekondigd die 4,8 miljard euro moeten opleveren. Hiervoor toert Papandreou door Europa om zo veel mogelijk steun te krijgen van de andere eurolanden. De EU reageerde enthousiast op de aangekondigde bezuinigingen, al vond ze deze nog niet ver genoeg gaan. De Grieken daarentegen waren helemaal niet blij. Grote stakingen legden het land meerdere malen volledig plat.

'Grote veiling van Griekse eilanden'

Toen de premier Papandreou in Duitsland was om bij bondskanselier Angela Merkel (CDU) meer steun te vragen, riepen haar partijgenoten Frank Schaeffler en Marco Wanderwitz in het Duitse Bild op tot een “grote veiling van de Griekse eilanden”. Want wanneer Duitsland Griekenland zou helpen, zou het er namelijk wel wat voor terug moeten krijgen, stelden de twee in het tabloid. “Wij geven geld, jullie geven ons Corfu… en de Acropolis!”

Een paar dagen later schreef Bild een open brief aan de Griekse premier om de culturele verschillen tussen beide landen te benadrukken. De brief werd onder andere door de Engelse pers overgenomen en er werd gelachen om het Duitse pleidooi “Greeks should get up early”.

“Beste premier,

Als u dit leest, bent u in een land dat anders is dan het uwe. U bent in Duitsland. Hier werken mensen tot hun 67e en is er geen veertiende maand voor ambtenaren. Hier hoeft niemand 1.000 euro te betalen om een ziekenhuisbed te bemachtigen. Onze benzinestations hebben een administratie, zelfs taxi’s geven bonnetjes en boeren strijken geen miljoenen EU-subsidie op voor hectares aan niet-bestaande olijfboomgaarden. Duitsland heeft ook hoge schulden, maar hier weten we mee om te gaan. Dat komt doordat we vroeg opstaan en de hele dag werken. Wij willen vrienden zijn met Griekenland. Daarom heeft Duitsland uw land al 50 miljard euro gegeven sinds uw toetreding tot de euro.”

In Griekenland viel het verzoek niet heel lekker. Er heerste de laatste tijd al tamelijk anti-Duitse sentimenten. De reden hiervoor was de publicatie van een gefotoshopte Venus van Milo die haar middelvinger opsteekt in het Duitse weekblad Focus. Het onderschrift van de foto luidt: ‘Bedriegers in de eurofamilie’. Het tien pagina tellende artikel gaat over de 1.000 jaar verval in de geschiedenis van Griekenland. De Grieken reageerden furieus en riepen op tot een boycot van Duitse producten. De leus “koop liever een Renault dan een Mercedes” lijkt nu ook daadwerkelijk gevoeld te worden door autodealers in Griekenland.

De cover zette de relatie met Duitsland onder druk toen de Griekse parlementsvoorzitter Filippos Petsalnikos naar aanleiding hiervan de Duitse ambassadeur op het matje riep. Ook premier Papendreou werd op de vingers getikt door Free Press Watch, omdat hij de publicatie had geprobeerd via diplomatieke wegen te voorkomen. De parlementsvoorzitter ging echter nog een stapje verder door de oorlog erbij te halen. Niet alleen is de “Duitse diefstal van Grieks goud” in de Tweede Wereldoorlog een reden voor het huidige begrotingstekort, meende hij. Griekenland heeft ook nog geen herstelbetalingen ontvangen voor de strooptochten die in noord-Griekenland werden gehouden en de zware verliezen in manschappen die de Grieken hierbij hebben geleden.

Griekse kritiek

Maar niet alle Grieken voelen zich gekrenkt in hun nationale trots. De Griekse journalist Jannis Pretenderis is bijvoorbeeld erg kritisch over deze nationalistische reacties. Hij beschuldigde de parlementsvoorzitter van het willen invoeren van censuur in Duitsland door de Duitse ambassadeur aan te spreken. En hij klaagde dat de Griekse media de woede bewust met een grote dosis populisme brengen. Volgens hem is dit een gevolg op “het willen bevredigen van het nationale publiek.” Hij laat zien dat politici die voor de crisis aan populariteit hadden ingeboet, nu het hardst schreeuwen om de Duitse herstelbetalingen van de Tweede Wereldoorlog, zoals Petsalnikos. Zo richtte ook de burgemeester van Athene, Nikitas Kaklamanis zich tot bondskanselier Merkel met de herinnering aan de Griekse uitgemoorde dorpen tijdens de Duitse bezetting. Ook hij kampt met steeds verder dalende populariteit. Verder merkte hij op dat de Griekse reactie op de Duitse publicatie wel akelig overeenkomt met de Iranese reactie op de Deense cartoons over Mohammed.

Binnen de EU bleek het moeilijk overeenstemming te vinden over het helpen van Griekenland. Sommige staten, waaronder Nederland, waren van mening dat Griekenland zichzelf in de nesten heeft gewerkt door te liegen over de begroting en daarom bij het IMF moet aankloppen, dat meer ervaring heeft met zulke problemen dan de EU. Maar  Olli Rehn, Eurocommissaris voor Monetaire Zaken, waarschuwde daarentegen dat als Europa Griekenland laat vallen, de internationale geloofwaardigheid van de Europese Unie op het spel staat. Dit is vooral voor de grote EU-landen een bron van zorgen omdat ze bang zijn een flater te slaan tegenover China. Aan de andere kant is het aannemelijk dat Griekenland geen uitzondering is en navolging zou kunnen krijgen. In dat geval zou Griekenland te hulp schieten een slecht signaal zijn voor andere, onzorgvuldig opererende landen.

Eurocommissaris Rehn verwees met zijn waarschuwing naar andere mediterrane staten, ook wel ‘PIGS’ genoemd (Portugal, Italië, Griekenland en Spanje). Portugal kondigde recentelijk ook aan fors te gaan bezuinigen. Bij andere (Oost-)Europese, maar vooral dus mediterrane staten wordt voor vergelijkbare begrotingsproblemen gevreesd.

Inmiddels zijn de Eurolanden op 25 maart overeengekomen dat Griekenland voor het lenen van extra geld bij het IMF moet aankloppen. De eurolanden zijn dan wel bereid om extra geld bij te leggen. Het besluit bevat nog geen concrete bedragen en is voornamelijk als een signaal naar de kapitaalmarkten bedoeld. Hier blijkt culturele invloed wederom een rol te spelen, aangezien het besluit opmerkelijk genoeg op Onafhankelijkheidsdag is gesloten, een Griekse nationale feestdag is gesloten, de dag die de Grieken zien als het begin van de huidige Griekse staat.

'Noord-zuid'-stereotype

Is er een tendens onder de mediterrane landen te ontdekken? Volgens bioloog Carl Linnaeus wel. Hij benoemde het ‘noord-zuid’-stereotype in de achttiende eeuw door de humeurenleer van Hippocrates aan klimaat te koppelen. Hippocrates stelde in de vierde eeuw voor Christus dat mensen met een teveel aan slijm (flegma) een kalme en beheerste aard zouden hebben. Linnaeus koppelde dit aan noordelijke klimaatzones, waar volgens hem mensen bedachtzaam en individualistisch zouden zijn. Daarentegen zouden mensen met teveel gal (cholerisch) volgens Hippocrates opvliegend en prikkelbaar zijn. Dit koppelde Linnaeus aan zuidelijke klimaatzones, bijvoorbeeld rond de Middellandse Zee. Deze samenlevingen zouden gekenmerkt worden door collectivisme. Ook filosoof Montesquieu onderstreepte deze gedachtegang.

Hebben deze ‘olijfolielanden’ dus een andere financiële cultuur? Deze zuidelijke landen leunden voor de euro veelal op devaluaties van de munt, maar dat is met de euro niet meer mogelijk. Veel noordelijke landen zijn gepind op het laag houden van inflatie. Nu alle landen deel uitmaken van dezelfde eurozone, komen deze verschillen duidelijker dan ooit naar voren. Maar niet alle hoop is vergeven voor de EU. Wat de Griekse crisis vooral duidelijk heeft aangetoond, is dat cultuurverschillen ook tot nieuwe inzichten leiden. Het uitwisselen van de verschillende financiële inzichten, waar de EU een goed platform voor is, leidt zodoende tot verbetering. En het relativeert.