Komt de cyborg in de mens eindelijk naar boven?

Mens en techniek zijn in de loop der tijd onlosmakelijk met elkaar verbonden geraakt. Technische wetenschap stelt ons in staat het leven aangenamer en beter te maken. Deze kan kapotte lichaamsdelen vervangen en beperkingen compenseren. Door de uitvinding van de pacemaker, begin jaren vijftig, kunnen levens verlengd worden. De mens, schepper en ontvanger van deze innovaties, lijkt angstig gefascineerd te zijn door de mogelijkheden van technologische ontwikkelingen. 

Het Duitse medisch-technische bedrijf Retina Implant bereikte onlangs een doorbraak: blinde patiënten kunnen met behulp van oogimplantaten letters herkennen. Een microchip wordt onder of op het netvlies geplaatst, waarna fotocellen licht detecteren en een elektrode de zenuwcellen in het netvlies stimuleert. Lichtsignalen worden op deze wijze doorgegeven aan de visuele cortex in de hersenen. Het systeem is momenteel nog in de testfase. Retina Implant verwacht in 2010 of 2011 een Europese CE-certificering te krijgen.  

Dit soort microsysteemtechnologie vormt de sleutel tot de toekomst, omdat die systemen ontwikkelt die in het menselijk lichaam zijn te implementeren. Het Duitse ministerie voor Onderwijs en Onderzoek stimuleert al vanaf de jaren negentig deze onderzoeksgebieden. Duitsland heeft dan ook een sterke positie op het gebied van implanteerbare microsystemen. Integratie van micro- en nanotechnologie bij medische toepassingen staat hierbij voorop. Maar er is nog weinig bekend over de uitwerking van nanotechnologie. De risico’s van het inbrengen van lichaamsvreemde stoffen zijn nog niet helemaal bekend. Zeker als implantaten voor langere tijd worden aangebracht.

Volgens biologe en filosofe Donna Haraway is de vriendschap tussen mens en techniek zo innig, dat we één zijn geworden. In haar postmodernistische essay ‘A cyborg manifesto’ uit 1985, schrijft ze dat we een synthese hebben gevormd met de technische wetenschap, waarin het leven deels technisch, deels organisch is. Die verbintenis kan anno 2010 uiteenlopen van pacemakers en oogimplantaten tot de afhankelijkheid van laptops en smartphones. 

Door nanotechnologie kunnen zogenaamde intelligente producten worden gemaakt. Artikelen kunnen dan reageren op veranderingen in de omgeving of zich aanpassen aan de consument. Denk hierbij aan mobiele telefoons, kleding, auto’s en technieken die lichaamstemperatuur en lichaamsgeur kunnen meten. Intelligente systemen hebben twee belangrijke dingen nodig: sensoren om veranderingen te signaleren en actuatoren om actie te ondernemen. Slechts de kennis en vaardigheden om deze systemen op nanoniveau te ontwikkelen is essentieel.  

Een nanosysteem dat al een tijdje ter discussie staat is de Radio Frequency IDentification-chip. Deze RFID-chip maakt het mogelijke om door middel van radiogolven grote hoeveelheden data, zoals persoonsgegevens, op te slaan of te versturen. In Nederland worden nanosystemen niet alleen gebruikt in paspoorten en OV-chipkaarten maar ook in verpakkingen van medicijnen en voedsel. Eerder publiceerde VersPers hierover het artikel ʻHonderd miljardste deeltjes op weg naar vooruitgangʼ.

Zoals Haraway aangeeft in haar essay, is de mens ook op maatschappelijk en cultureel vlak onlosmakelijk verbonden met techniek. Internet en mobiele telefoons zijn inmiddels niet meer weg te denken uit ons dagelijks leven. Met de opmars van de smartphones zijn deze twee zelfs aan elkaar gekoppeld. In deze combinatie dringen zij intensiever door in ons bestaan. De reclameslogan ‘Pokkie foetsie. Alles foetsie’ krijgt binnen deze context een betekenis met veel lading. Als je je mobiele telefoon kwijt bent, ben je niet alleen een apparaatje kwijt, maar ook je sociale leven.

Ook het boek is tegenwoordig onderworpen aan digitalisering. Volgens aanbieders Bol.com en Selexyz wordt 2010 het jaar van het digitale boek. Inmiddels zijn er 60.000 digitale boeken verkocht, met een piek in de decembermaand van 2009. Bol.com en Selexyz zijn tevreden over deze introductie. Ondertussen zijn ruim duizend Nederlandstalige boeken digitaal verkrijgbaar. Te lezen op een e-reader, mobiele telefoon of pc.

Het lijkt alsof mens en techniek perfect samen gaan, al boezemt het sommige mensen ook angst in; vaak gevoed door populaire media. Maar technische wetenschap hoeft niet dreigend te zijn of de mensheid aan zich te willen onderwerpen. Cultuurwetenschappers Marita Sturken en Lisa Cartwright stellen dat media zoals film en televisie vaak inspelen op angstaanjagende aspecten van technische wetenschap. Een programma als AVRO’s Medische Missers laat zien dat ondanks alle technische innovaties op medisch gebied, er ook fouten worden gemaakt. Vooruitstrevende kennis, technieken en ontwikkelingen kunnen niet voorkomen dat er dingen misgaan. Medische Missers houdt ons een gebarsten spiegel voor van techniek en speelt in op de publieke angst van de technische wetenschap.

In literatuur, film en televisie is het sciencefiction die een grote invloed heeft gehad op de populaire verbeelding van technische wetenschap en diens ontwikkelingen. Veel films spelen in op de publieke angst voor wetenschap. In Steven Spielberg´s Jurassic Park (1993) worden industriële en financiële belangen uitgespeeld tegenover de technische wetenschap. 

Een belangrijk motief in dit soort apocalyptische films is publieke angst voor het onbekende of het onbegrijpelijke. Paradoxaal genoeg zijn films met een onheilspellend karakter vaak kaskrakers. Denk bijvoorbeeld aan de Terminatorfilms en The Matrixtrilogie. Het lijkt dat technische wetenschap een vriend is van de mens, die ons vergezelt, verwondert en beangstigt tegelijkertijd.