Gevaarlijke verdraaiing van het ABC tegen HIV/AIDS

Het is half april, en Trudie Knijn, hoogleraar Algemene Sociale Wetenschappen aan de Universiteit van Utrecht is net teruggekeerd van een reis door Zuid-Afrika, waar zij master studenten van de faculteit Sociale Wetenschappen heeft bezocht die HIV/AIDS programma’s bij verschillende NGO’s evalueren. Als zij thuis de kranten van de afgelopen maand doorneemt, leest zij in NRC Handelsblad: ‘De paus heeft gelijk over condooms’.

Het artikel, overgenomen uit de Washington Post en geschreven door medisch antropoloog Edward C. Green, ondersteunt de bewering van paus Benedictus XVI dat de verspreiding van condooms de HIV/AIDS epidemie alleen maar verergert.

Trudie Knijn reageert (full quote):

“Green beweert dat wetenschappelijke artikelen in Studies of Family Planning, The Lancet en Science bevestigen dat condoomverspreiding niet heeft geholpen tegen de verschrikkelijke epidemie die in sub-Saharalanden twintig tot veertig procent van de bevolking teistert. Die bewering is niet alleen pertinent onjuist, ze is levensgevaarlijk.

Edward Green die veel aanhang kreeg onder de New-born Christians die zich rondom president Bush hadden verzameld, en de paus, beweren terecht dat verspreiding van condooms alleen onvoldoende remedie biedt tegen het verwoestende virus. Maar er is geen ‘empirisch bewijs’ voor de redenering dat het verspreiden van condooms niet bijdraagt aan de strijd tegen het virus, of het probleem zelfs verergert, zoals Green beweert. De artikelen waar Harvard directeur Green naar verwijst stellen dat condoomgebruik tachtig procent van de transmissie van het AIDS virus kan reduceren, maar dat voor de bestrijding van de epidemie meer nodig is dan het verspreiden van condooms alleen. En dat is een heel ander verhaal.

Dit voorjaar evalueren zeven van onze studenten de HIV/AIDS hulpverlening bij verschillende non-gouvernementele organisaties (NGO’s). Eén daarvan is opgezet door het Nederlands artsenechtpaar Hugo en Liesje Tempelman; het Ndlovu Medical Centre. Dat medisch centrum hebben Hugo en Liesje opgezet in een landelijke township waar ongeveer 200.000 mensen wonen – niemand weet precies hoeveel inwoners het gebied heeft – die volledig verstoken waren van medische hulp.

Het echtpaar geeft medische HIV/AIDS hulpverlening (testen, onderzoek en vertrekking van anti-retrovirale medicijnen) ingebed in een ‘community development’ programma waarvan ook voedingsprogramma’s voor ondervoede kinderen, kinderopvang, onderwijs en vooral voorlichting deel uitmaken. Hun AIDS Awareness Programma wordt uitgevoerd door zo’n vijftig jongeren, van wie sommigen zelf HIV positief zijn. Zij geven voorlichting op de scholen in de township via folders, toneelspel, discussie en ze verspreiden condooms.

Het Ndlovu medical centre heeft ook langs de openbare weg veel billboards geplaatst waarmee ze condoomgebruik propageren. Zo proberen ze het stigma op HIV/AIDS te doorbreken, marginalisering en uitsluiting van de patiënten tegen te gaan en de ziekte bespreekbaar te maken. Des te meer mensen voor hun ziekte uitkomen, hoe beter de mensen op de hoogte zijn van de oorzaken ervan én hoe sneller het taboe op het gebruik van condooms doorbroken wordt, hoe meer levens er gered kunnen worden, is de gedachte achter het Ndlovu medical centre.

De andere NGO waar onze studenten onderzoek doen is het HIV/AIDS office van de South African Catholic Bishop Conference (SACBC). Deze katholieke organisatie biedt op grote schaal hulp aan HIV/AIDS patiënten en vult darmee het hiaat op dat de regering van Mbeki heeft laten ontstaan. Zoals waarschijnlijk bekend is, heeft die regering de epidemie lange tijd ontkend en er zelfs toe bijgedragen dat de ziekte zich verspreidde. Mbeki zelf wijdde de ziekte aan de armoede in plaats van aan de seksuele gewoonten in zijn land, verkondigde dat ARV medicijnen giftig waren, en zijn minister van Volksgezondheid verkondigde dat het eten van knoflook en bieten de ziekte zou genezen.

De Zuid-Afrikaanse Bisschoppen conferentie, die ook al tijdens het Apartheidsregime niet deed wat de regering wilde, ging opnieuw dwars liggen en startte een hulpverleningsprogramma op zo’n 150 plaatsen in Zuidelijk Afrika, naast Zuid-Afrika ook in Botswana, Lesotho, Namibië, Swaziland en Mozambique. Ze verlenen hulp door voorlichting te geven, mensen te testen, medicijnen te verdelen en sociale steungroepen op te bouwen. Maar het is een katholieke hulpverleningsorganisatie en voor hen is de boodschap van de paus en die van Green zeer problematisch. Sr. Alison Munro, hoofd van het HIV/AIDS kantoor van de SACBC verwoordt de problematische positie van de katholieke hulpverleners in Health Care in Rural South Africa: ‘Debatten over de kerk en het gebruik van condooms komen vaak niet tot een constructieve conclusie omdat, onder andere, mensen voorlichting over anticonceptie verwarren met berichten over preventie.’

De meeste NGO’s in Afrika werken volgens het ABC principe; Abstain, Be Faithfull or use Condoms. Het SACBC interpreteert de C nu als ‘be Careful’ en bepleit onthouding van seksualiteit. Maar pleiten voor onthouding van seksualiteit betekent pleiten voor een celibatair leven. Dat is misschien priesters en nonnen gegeven die hun lichamelijkheid hebben opgegeven in de hoop op een zetel in het hiernamaals, voor gewone stervelingen is dat een brug te ver. Bovendien bepleiten de katholieke hulpverleners dat de patiënten die de, schaarse, medicijnen krijgen zich ook onthouden van roken en drinken. Het zal allemaal wel goed bedoeld zijn, maar als je mijnwerker bent in Rustenburg en voor je werk bent afgesneden van je familie, hele dagen onder de grond verkeert dan is het gebod van geen seks, geen drank en niet roken een opgave die neerkomt op het gebod ‘gij zult niet leven’.

Goddelijke richtlijnen, nog eens bevestigd door de paus op zijn reis in maart door Afrika zijn blijkbaar altijd bedoeld om ons mensen te confronteren met onze feilbaarheid, met als gevolg dat we die doelstellingen niet halen en dus gedoemd zijn te sterven als zondaars. De medewerkers en patiënten van het SACBC worstelen, zoals katholieken overal in de wereld, met de morele afweging tussen de katholieke leer en de noden van de zieken en de armen. Sommige hulpverleners zullen de noden boven de leer laten gaan. Zij zien elke dag straatarme mensen sterven aan een slopende ziekte, in mijngebieden werken ze met tienduizenden arbeidsmigranten die ver weg van hun families vergezeld worden door duizenden prostituees. Ze werken in Kwazulu Natal waar polygamie vanzelfsprekend is, waar presidentskandidaat Zuma met zijn vele vrouwen enorm populair is, en waar dertig procent van de bevolking HIV positief is. Een pleidooi voor onthouding en monogamie (Zero Grazing) is daar nog moeilijker aan de man te brengen dan het gebruik van condooms.

Het Ndlovu Medical Centre daarentegen blijft condooms verspreiden en stelt geen eisen aan de levenswijze van de patiënten. De enige doelstelling waar zij op hameren is ‘Neem je medicijnen op tijd en gebruik condooms in al je seksuele contacten’. Dat neemt niet weg dat het Aids Awareness programme veel tijd en aandacht besteed aan de oorzaken van HIV/AIDS zoals het risico van gelijktijdige seksuele verhoudingen en ruilsex – voor eten, een mobieltje of onderdak. Daarbij besteden ze veel aandacht aan het bevorderen van gelijkwaardigheid in genderverhoudingen.

Dat het probleem in de sub-Saharalanden ongelooflijk gecompliceerd is, beschrijft biomedisch onderzoeker Helen Epstein in haar uitstekend gedocumenteerde The Invisible Cure. Epstein geeft Edward Green credits voor zijn stelling dat hulpverlening tekort schiet als deze zich beperkt tot het verspreiden van condooms. Ze stelt ook dat het te lang, tot 2004, heeft geduurd voordat UNAIDS inzag dat naast deze medisch-technische interventie vooral sociaal-culturele veranderingen nodig zijn om het tij te keren. Ze analyseert dat Green’s zwart-wit denken, van geen condooms, maar onthouding, gretig gehoor vond bij voormalig president Bush, conservatieve Republikeinen en ‘Born-again Christians’. En daarmee de basis vormde voor het met één miljard dollar gesubsidieerde Amerikaanse AIDS programma dat geen dam heeft kunnen opwerpen tegen de ziekte, maar wel nog steeds invloed heeft. Nog in 2004 verlegde Oeganda zijn succesvolle AIDS koers na een bezoek aan Washington van de presidentvrouw, Mrs. Museveni. In ruil voor gelden uit het USAID fonds werd de verspreiding van condooms veroordeeld en een onthoudingscampagne gestart.

Epstein laat zien dat de snelle verspreiding van AIDS in Afrika vooral het gevolg is van polygamie bij zowel mannen als vrouwen. Via de netwerken van gelijktijdige seksuele relaties verspreidt het virus zich razendsnel over alle seksuele partners. Een pleidooi voor onthouding en tegen condoomgebruik, of erger, het onthouden van condooms aan besmette mensen, is levensgevaarlijk. Het veronderstelt dat diepgaande culturele tradities via een moreel appèl in een handomdraai te veranderen zijn én het stigmatiseert degenen die ziek worden als immoreel. Bij de strijd tegen dit virus zijn zowel condoomgebruik, als een pleidooi voor onthouding en monogamie noodzakelijk. Voor Afrika is het inruilen van ‘use Condoms’ voor ‘be Careful’ desastreus.”