Oekraïne is een interessant land om nu te investeren

Vier volgeboekte lijnvluchten landden er tot voor kort dagelijks vanuit Amsterdam op het vliegveld van Kiev. De passagiers waren zakenmannen die gewapend met BlackBerries en laptops even geld kwamen verdienen in het Oost-Europese land. Met een jaarlijkse economische groei van zeven procent kon het niet op. Nu zitten de vliegtuigen voor nog maar een kwart vol.

Ook in Oekraïne is de crisis toegeslagen. Wat het land zo aantrekkelijk maakte voor investeerders en of ze terugkomen als de kredietcrisis is overgewaaid is de vraag. In Kiev werden in hoog tempo winkelcentra en bedrijfspanden uit de grond gestampt. De meeste projecten staan stil.

“Oekraïne is een interessant land om in te investeren vanwege haar economie die zich nog volop aan het ontwikkelen is. Dat gaat samen met hoge groeicijfers”, legt Hans Grisel, directeur van ING bank Oekraïne, uit. “Het is tevens een groot land met veel inwoners. Het grootste gedeelte van de bevolking is relatief goed opgeleid, wat een erfenis is van het communisme. Daarnaast heeft het land een rijkdom aan bodemschatten, zoals ijzererts en steenkool, en het heeft een enorm agrarisch potentieel. Daarnaast ligt Oekraïne geografisch gezien erg gunstig tussen Oost en West.”

ING zit sinds 1994 als zakelijke bank in Oekraïne en richt zich sinds 2008 ook op particulieren. Oekraïne is voor ING in de afgelopen jaren een enorm succes geweest. ING is de bankier voor een aantal van de grootste bedrijven in het land. Vooral in de Custody Business (het beheren van waardepapieren voor beleggers) en het handelen in obligaties en valuta doen zij goede zaken.

De afgelopen jaren is Oekraïne voornamelijk in het nieuws geweest vanwege politieke perikelen. Voortdurend zijn er berichten over premier Timoshenko en president Yushenko die elkaar in de haren zitten. Deze samenwerking kwam op scherp te staan toen de president en de premier lijnrecht tegenover elkaar stonden in het conflict tussen Rusland en Zuid-Ossetïe. Na nog een aantal incidenten is de regering uit elkaar gevallen en komen er naar het nu lijkt vervroegde verkiezingen.

Voor ING en veel andere bedrijven is het de afgelopen jaren erg goed gegaan in Oekraïne, maar dat wil niet zeggen dat de omstandigheden ideaal zijn geweest. “De politieke chaos is niet echt positief te noemen. Voor een optimaal investeringsklimaat is een stabiele overheid van groot belang. Dat hoeft niet per definitie een democratie te zijn”, aldus Grisel. “Daarnaast is er een enorme bureaucratie en corruptie die tot elk niveau in de samenleving is doorgedrongen. Je moet altijd voorbereid zijn op verassingen, zoals veranderingen in regelgeving.”

Overheid

Helaas laat het optreden van de overheid nog veel te wensen over. In Oekraïne bestaat geen jurisprudentie, heeft de rechterlijke macht enorm veel vrijheid en zijn er voor opsporing geen duidelijke protocollen. Tevens spreken veel wetten en regels elkaar tegen. Hierdoor kan het voorkomen dat het in bepaalde gevallen feitelijk onmogelijk wordt om de wet niet te overtreden. Deze Catch 22's kunnen door de overheid gebruikt worden om bepaalde processen te vertragen of tegen te gaan. Hierdoor bestaat er veel onduidelijkheid over bijvoorbeeld het eigendomsrecht. Wanneer weet je zeker dat iets wat jij gekocht hebt ook legaal van jou is? Dit soort onzekerheden zorgt voor veel onvoorspelbaarheid in het speelveld en maakt het lastig om investeringsbeslissingen te nemen.

Casper Holl werkt als Financieel Attaché voor Buitenlandse Zaken in Kiev. “Dat het de afgelopen jaren met Oekraïne zo goed is gegaan, is niet met dank aan de overheid”, zegt hij. “De overheid zou kunnen bijdragen aan een goed investeringsklimaat, door te zorgen voor een ‘level playing field’ oftewel een gelijke kans voor alle spelers op de markt. Dit kunnen zij doen door een degelijk raamwerk van regels op te stellen. Een voorspelbare wetgeving en een voorspelbare rechterlijke macht zijn belangrijk in het creëren van een gunstig investeringsklimaat.”

Kort samengevat is de grote achilleshiel van Oekraïne wat betreft investeringen het ontbreken van ‘Rule of Law’, waarbij er eenduidige wetgeving is, de rechterlijke macht onafhankelijk is en er niemand boven de wet staat.

Daarnaast kan het volgens Holl geen kwaad als Oekraïne haar imago zou verbeteren. “Voor investeerders zijn niet alleen cijfers van belang, het imago van het land heeft wel degelijk invloed op het vertrouwen dat mensen hebben in het slagen van eventuele investeringen. De ruzie met Rusland over de gasprijs, de klucht in het parlement, beide zaken hebben het imago van Oekraïne geen goed gedaan. Al zal de invloed daarvan op de economie waarschijnlijk minimaal zijn. In tegenstelling tot Westerse landen heeft de Oekraïense economie al jaren gedraaid in een politieke chaos. Al vechten ze elkaar de tent uit in de regering, het land gaat gewoon verder met waar het mee bezig was.”

Corruptie en bureaucratie

Het grootste probleem waar ondernemers volgens Holl tegenaan lopen vormt de corruptie die wijdverspreid is binnen alle niveaus van de overheid. Maar wat is corruptie precies?

Holl: “Het is het moeilijk om naar Oekraïne te kijken vanuit een Nederlands perspectief. In Oekraïne bestaan eigenlijk geen ideologische politieke partijen. Het zijn vooral rijke mensen die zich verkiesbaar stellen. Naast de belangen van het volk behartigen deze mensen niet in de laatste plaats hun eigen belangen. Waar dit in Nederland voor scheve ogen zou zorgen, vinden ze het in Oekraïne normaal dat politieke macht wordt gebruikt voor persoonlijk belang.” Niet alles wat in Nederland als corruptie wordt beschouwd, wordt dus ook als zodanig door Oekraïense ogen gezien.

Voor een internationaal bedrijf als ING is deze manier van politiek bedrijven enorm lastig. Ook al is het misschien algemeen geaccepteerd in Oekraïne, voor ING is het onmogelijk om in dit systeem mee te gaan. “Als internationaal bedrijf moeten wij wel de officiële weg bewandelen en die weg kan soms heel erg lang zijn”, zegt Grisel. “De bureaucratie in dit land is werkelijk enorm en het kan een eeuwigheid duren voor je alle stempeltjes hebt verzameld die je nodig hebt voor een bepaalde vergunning. Daar ben je als onderneming veel tijd aan kwijt en daar moet je mee leren omgaan.” Een goed voorbeeld hiervan is het betalen van belasting. Uit een proef onder 183 landen eindigde Oekraïne op de 180ste plaats als het gaat om de eenvoud van  belasting betalen. Dit is een enorme belemmering voor investeerders.

De vraag is of het mogelijk is om deze bureaucratie echt terug te dringen. Holl heeft er een hard hoofd in: “Er worden wel beloftes gedaan, maar de stempeltjeszetterij zit van hoog tot laag in het systeem van de mensen. Op overheidsniveau willen ze niet graag de controle verliezen en op laag niveau geeft het mensen een gevoel van macht.”

Volgens Anna Derevyanko, directeur van de European Business Association (EBA) in Kiev, zijn deze risico's de reden dat bedrijven met een laag rendement niet naar Oekraïne komen. “Het is hier niet makkelijk om je rechten te beschermen”, zegt ze. “Om in een land met zulke grote onzekerheden te gaan investeren moet het verwachte rendement wel heel erg hoog zijn. Als het rendement maar hoog genoeg is dan neemt men al het ongemak voor lief.”

ING is zo'n bedrijf dat die ongemakken voor lief neemt. “Oekraïne is een echte opkomende economie met alles wat daarbij hoort”, zegt Grisel. “Het is echt ‘Boom or Bust’. Het is de laatste jaren ongelooflijk goed gegaan met Oekraïne, maar er is nu ook weer een hele snelle neergang.”

Crisis

Ook in Oekraïne heeft de crisis hard toegeslagen. De Oekraïense economie heeft de laatste jaren voornamelijk gedraaid op de inkomsten uit de staalproductie. De daling van de staalprijs wereldwijd heeft de structurele problemen van Oekraïne duidelijk aan het licht gebracht. Jarenlang heeft een hoge staalprijs voor een enorme instroom aan buitenlandse valuta gezorgd. Toen de staalprijs is gezakt, bleek dat er in de staalindustrie zó inefficiënt geproduceerd werd dat er niet meer geleverd kon worden tegen de huidige prijs zonder verlies te draaien. De staalproductie is toen noodgedwongen tijdelijk stopgezet. Hierdoor komen er zo goed als geen buitenlandse valuta meer het land in, waardoor er een enorm tekort op de betalingsbalans is ontstaan. Tevens moest de gefixeerde wisselkoers met de dollar losgelaten worden. Tot halverwege 2008 had de lokale munt een gefixeerde dollarkoers. Nadat deze vaste koers is losgelaten is de waarde van de Grivna ten opzichte van de dollar met bijna tweehonderd procent gedaald. De internationale kredietcrisis heeft de problemen nog eens versterkt omdat het hierdoor niet mogelijk is de tekorten op te vullen.

“De Oekraïense overheid heeft de afgelopen jaren ogenschijnlijk haar financiën goed op orde gehad”, zegt Holl. “Maar schijn bedriegt. Er is de afgelopen jaren weliswaar geen sprake geweest van een enorm begrotingstekort, maar helaas zijn alle uitgaven voornamelijk consumptief geweest en zijn er geen lange termijn investeringen gedaan. Dit komt door de korte termijn focus van de overheid.” Voor de Oekraïners is de crisis goed voelbaar. Veel mensen hebben in de afgelopen jaren op de pof geleefd, de consumptiemaatschappij draaide op volle toeren. Zij kochten auto's, televisies, stofzuigers enzovoort met geleend geld. Deze leningen werden meestal afgesloten in dollars. Ook de huren zijn vaak in dollars afgesloten. Dat was prima toen de dollar een vaste koers had. Door de loslating van de koers zijn veel mensen in de problemen geraakt. Daarnaast hebben bijvoorbeeld ambtenaren al een aantal maanden geen loon uitbetaald gekregen, en hoor je dagelijks van massaontslagen uit het oosten van het land.

De crisis in Oekraïne was volgens Derevyanko onvermijdelijk, het ging al een tijdje de verkeerde kant op. De klappen komen nu alleen nog harder aan door de internationale kredietcrisis. Toch ziet Derevyanko mogelijkheden. “Er is toch wel een aantal punten aan het licht gekomen: de grote afhankelijkheid van de staalsector, de inefficiëntie waarmee geproduceerd wordt, vooral op energiegebruik valt er nog veel winst te behalen, dit heeft de gascrisis nog eens extra laten zien.”

De voorspellingen van het IMF voor 2009 laten een negatieve economische groei van zes procent zien, een diepe recessie. Dit jaar zal een dramatisch jaar worden voor Oekraïne, voorspelt ook Holl. “Maar Oekraïne blijft een razend interessant land. De redenen die er de afgelopen jaren waren om te investeren, zijn niet verdwenen. Ik voorspel dan ook dat als de wereldcrisis een beetje is overgewaaid en de munt hier stabiel blijft, dat de mensen dan vanzelf weer geïnteresseerd raken in Oekraïne. Als de overheid een beetje werk maakt van haar hervormingen dan zou het helemaal mooi zijn.” Derevyanko denkt niet dat het dieptepunt al bereikt is. “Maar ik ben ervan overtuigd dat we weer uit het dal komen. Dat hebben we altijd gedaan. Het zal niet makkelijk worden, maar het komt goed.”

Toch ziet Derevyanko juist nu mogelijkheden voor nieuwe ondernemingen. “Als je nu naar Oekraïne komt en de tijd neemt om je bedrijf goed op te zetten en de markt goed verkent dan kun je explosief groeien als de economie weer aantrekt. De prijzen voor onroerend goed zijn nu laag en ook de lonen zijn sterk gedaald. Deze tijd biedt enorm veel uitdaging en mogelijkheden.” Derevyanko heeft nog wel een advies voor bedrijven die naar Oekraïne willen komen: “Wie het in Oekraïne wil maken moet een grote dosis creativiteit en zelfredzaamheid bezitten. Er is namelijk niemand anders hier die je zal redden.”