Soja, het nieuwe goud

Argentinië is na de Verenigde Staten en Brazilië de grootste producent van soja. In het seizoen 2006-2007 produceerde Argentinië 22 procent van alle soja wereldwijd. Meer dan negentig procent daarvan wordt geteeld voor de export, vooral voor veevoer als een goedkope manier om nutriëntrijk voedsel te produceren. Met de welvaartstijging in de westerse landen en India en China is de vraag naar vlees toegenomen, waarmee ook de vraag naar goedkoop veevoer steeg. Mondiaal is Nederland na China de grootste importeur van soja.

Soja groeit het best in gebieden waar de temperatuur zomers tussen de twintig en dertig graden bedraagt. Het produkt dat geoogst wordt is de sojaboon. Die groeit met drie of vier bonen in een peul. Soja wordt voornamelijk geteeld voor plantaardige olie. Het schroot dat overblijft na het persen wordt gebruikt als veevoer. Zowel het schroot als de olie bevatten veel essentiele aminozuren en is een goede bron voor proteïnen. Soja wordt over de hele wereld gepromoot als een gezond alternatief voor vlees en dierlijke oliën.

De produktie van soja in Argentinië is in de afgelopen vijftien jaar meer dan verdrievoudigd, door een aantal ontwikkelingen; Ten eerste is de mondiale vraag naar soja sterk gestegen, waarmee ook de prijs stijgt. Daarnaast heeft de crisis van 2002 ervoor gezorgd dat export vanuit Argentinië weer aantrekkelijk werd.

Er werd een nieuw landbouwsysteem ontwikkeld dat ‘No Till’ heet. Dat maakte de weg vrij voor landbouw in erosiegevoelige gebieden.

En ten slotte heeft een Amerikaans bedrijf (met steun van de Argentijnse overheid) in de jaren negentig een genetisch gemodificeerde (GM) sojavariant ontwikkeld. Die is resistent tegen het allround onkruidsbestrijdingsmiddel “Roundup”: de zogenaamde ‘Roundup Ready Soja’ of ook wel ‘RR Soja’.

Ontwikkelingen

In de jaren negentig is door de koppeling van de dollar aan de peso een goed investeringsklimaat in Argentinië ontstaan. Er werd veel geïnvesteerd in de landbouw en infrastructuur. Maar toen in 2002 de economie van Argentinië in elkaar stortte en de peso de dollar los moest laten ontstond er een exportklimaat. De landbouw was inmiddels zo gemoderniseerd dat de deur openstond voor grootschalige export.

Bodemerosie was lange tijd een groot probleem bij de verbouw van soja. Door het ploegen voor onkruidbestrijding kwam de grond los te liggen, waardoor het zeer erosiegevoelig werd. In de jaren negentig werd de ‘No Till-techniek’ ontwikkeld. Daarbij wordt direct in de onbewerkte grond gezaait. De gewasresten kunnen blijven liggen en zo wordt de grond beschermd. Deze techniek was toepasbaar doordat zwaardere machines gemaakt werden die door de gewasresten heen konden zaaien. Daarnaast kwamen er steeds betere onkruidbestrijdingsmiddelen op de markt, waardoor ploegen niet meer noodzakelijk was.

In 1996 gaf de Argentijnse overheid het Amerikaanse biotech bedrijf Monsanto toestemming om GM soja te laten verbouwen zonder dat ze patent hadden op het zaaigoed. Argentijnse boeren mochten het GM zaaigoed reproduceren zonder royalties te betalen. Het betrof RR soja dat resistent is tegen het onkruidbestrijdingsmiddel Roundup, dat ook door Monsanto werd ontwikkeld. Zo konden boeren de ‘No Till-techniek’ toepassen en met Roundup onkruid doodspuiten zonder dat de soja daaraan kapot ging. Aangezien de grond door deze techniek ook meer vocht kan vasthouden, bracht dit mogelijkheden met zich mee om in drogere gebieden en armere gronden ook soja te verbouwen.

De ‘Corn belt’ in de VS, de ‘Zwarte Aarde’ in Oekraïne en de ‘Pampa Humida’ in Argentinië, dit zijn de drie beste landbouwgebieden in de wereld. Vroeger waren de pampas het land van de Gauchos en het vee. De linkse Argentijnse regering wil dat er meer rundvlees in het land blijft voor de lokale bevolking. Om dat te bereiken heeft zij de belasting op de export van rundvlees verhoogd. Nu de kosten voor het houden van vee omhoog zijn gegaan en de prijzen voor vlees niet, zijn de beroemde koeien van de pampas verdwenen en is er mais, graan en soja voor in de plaats gekomen. Met het perfecte klimaat en de hoge prijzen voor soja is er niet veel land nodig om winst te maken.

Geld of Natuur

Op zoek naar het grote geld en met de nieuwe technieken zijn grootschalige landbouwbedrijven op zoek gegaan naar nieuwe gronden om soja te verbouwen. Zij vonden de noordelijke provincies van Argentinië, waar vroeger door de extreme weerstomstandigheden weinig landbouw bedreven werd. De natuurlijke vegetatie in deze gebieden is een soort overgangsvegetatie van subtropisch regenwoud naar de savannes van de pampas. Het bestaat uit bos met laag struikgewas. Eén van de bekendste bomen uit Argentinië, de quebracho, groeit daar. Door zijn harde hout en hoog tanninegehalte (belangrijk bij de productie van looistof) is deze boom economisch belangrijk voor de lokale bevolking.

Veel van dit natuurlijke bos is inmiddels verdwenen om plaats te maken voor soja. Om de landbouw in deze gebieden rendabel te maken moeten de arealen vele malen groter zijn dan die in de Pampas. De bedrijven zijn doorgaans groter dan 1000 hectare. De houtkap in het gebied heeft veel tegenstand opgeroepen bij internationale natuurbeschermingsorganisaties zoals Greenpeace en het Wereldnatuurfonds. Daarnaast leven er in de bossen nog Indianen die door de houtkap hun huis kwijtraken. Onder druk vanuit binnen- en buitenland heeft de nationale overheid inmiddels een wet aangenomen die het voorlopig verbiedt om kaplicenties uit te geven totdat de provincies met een gestructureerd plan komen voor duurzaam bosbeheer.

Naast de protesten tegen de houtkap is er nog meer tegenstand tegen de grootschalige sojateelt. Lokale organisaties claimen dat sinds opkomst van de soja de werkeloosheid is gestegen in de noordelijke provincies. De sojateelt is weinig arbeidsintensief waardoor er veel arbeidsplaatsen verdwijnen. En omdat de verwerking van de soja buiten deze provincies plaatsvindt creëert het geen nieuwe werkgelegenheid. Plaatselijke kleine boeren kunnen niet concureren met de grote landbouwbedrijven, waardoor zij hun boerderijen verliezen. Daarnaast zijn er boeren die hun oogst kwijt raakten door de Roundup die met vliegtuigjes gespoten werd en door de wind op hun gewassen terechtkwam.

Onkruid en gezondheid

De GM soja en het onkruidbestrijdingsmiddel Roundup wordt niet overal onverdeeld positief ontvangen. Op dit moment is zo’n 99 procent GM soja. De angst bestaat dat de GM soja een negatieve invloed heeft op biodiversiteit. Het veelvuldig gebruik van Roundup zou resistente superonkruiden generen en het middel kan een gevaar vormen voor het milieu en de volksgezondheid. Uit de monden van de tegenstanders van de sojateelt klinkt dat de sojateelt in de noordelijke provincies niet duurzaam is. Door de aanhoudende monoteelt van soja zullen de gekapte velden na een aantal jaren weer braak komen te liggen net als in de Amazone in Brazilië. Op deze stukken land groeit de komende honderden jaren geen boom meer.

De sojaboeren verdedigen ondertussen hun activiteiten. Zij begrijpen dat er mensen zijn die vinden dat oerbos niet gekapt moet worden, maar vinden het zoals één boer het verwoordde: “Nogal hypocriet van die Europeanen om ons te wijzen op het belang van oerbossen. In Europa is vrijwel al het oerbos verdwenen omwille van landbouw, waar heel veel geld aan is verdiend. Dan mogen wij in ons land niet kappen om ook wat geld te verdienen? Het is niet aan hen om ons te vertellen wat wij wel of niet mogen doen in ons eigen land.”

Dat de sojateelt mede verantwoordelijk is voor de opleving in de Argentijnse economie is onomstreden. Of het ook verantwoordelijk is voor de hoge werkeloosheid in de rurale gebieden is niet zeker. Verschillende bronnen beweren het tegenovergestelde en het is moeilijk om één schuldige aan te wijzen. Grootschalige landbouw is wereldwijd de tendens en dat kost kleine boeren vaak de kop. Daarnaast kwam de soja op tijdens een economische crisis waarbij veel mensen hun baan verloren. Er zijn bronnen die aantonen dat de sojateelt juist heeft gezorgd voor minder werkeloosheid dan verwacht.

In tegenstelling tot wat Greenpeace beweert claimen de boeren dat hun landbouw wel duurzaam is. “Door de nieuwe technieken vindt er nauwelijks erosie plaats en kunnen wij ieder jaar weer een goede oogst van het land halen. Wij kunnen hier op deze manier tot in de eeuwigheid soja verbouwen.” Eén van de boeren gaf wel toe dat monocultuur van soja destructief is voor de bodem. “Monocultuur is nooit goed. Ons bedrijf doet altijd aan gewasrotatie, dat is nodig om de bodem niet uit te putten. Liever zouden we natuurlijk ieder jaar soja verbouwen, want dat gewas levert hier in het Noorden echt winst op. Er is inmiddels ook RR mais ontwikkeld dat wij als rotatiegewas gebruiken.” Toch zijn er veel boeren die de roep van het geld niet kunnen weerstaan en jaar na jaar soja verbouwen.

Dat GM soja en Roundup schadelijk zouden zijn voor de biodiversiteit is nog niet onomstotelijk bewezen. Er zijn al bijna net zoveel soorten GM soja als gewone soja waardoor biodiversiteit behouden blijft. Als Roundup goed wordt gebruikt kunnen er geen superonkruiden ontstaan. Voorwaarde is dat er niet te weinig wordt gespoten, want dan ontstaat het gevaar van resistentie.

Daarnaast spreken boeren het tegen dat het slecht is voor het milieu en de gezondheid. “Roundup is minder schadelijk dan de middelen die we vroeger gebruikten en de hoeveelheid die je nodig hebt wordt hoe langer je aan ‘No Till’ doet steeds minder.” Een boer: over het gevaar voor de gezondheid: “Ik werk dagelijks met Roundup en zou er zo een slokje van nemen!”

Soja, de redding van Argentinië of haar ondergang? Dat voornamelijk de grote landbouwbedrijven het grote sojageld binnenhalen is inmiddels wel duidelijk. Toch profiteert het hele land mee van het nieuwe goud. Soja is het belangrijkste exportprodukt van Argentinië en de exportbelasting van 27,5 procent is een belangrijke inkomstenbron voor de overheid. De nieuwe president Cristina Fernandez is op dit moment in gevecht met de sojaboeren over een omstreden wet die deze belasting verhoogd. Dat de natuur plaats moet maken voor de soja is aan de andere kant ook duidelijk. Een goed beleid voor duurzaam bosbeheer en gezonde gewasroties zouden dit enigzins kunnen verzachten. Maar de strijd van de natuur tegen economische ontwikkeling zal ook hier voortduren.