Verborgen ruimte onthult vergeten oorlogsgeschiedenis in Haarlem

Toen restauranthouder Donato Ditano 35 jaar geleden een muur in het pand op de Haarlemse Grote Markt doorbrak, ontdekte hij dat het een verborgen doorgang was. Achter de muur lag een kleine kamer met een trap naar een ruimte op de eerste verdieping. Daar lagen documenten die wezen op een beladen verleden, maar die later spoorloos verdwenen.

Onderzoeksjournalist Anne Nieuwpoort volgde het spoor. Door gesprekken, archiefstukken en een oproep ontdekte zij dat niet onderduikers, maar een illegale drukkerij hier actief was tijdens de Tweede Wereldoorlog. Kranten zoals Trouw, Je Maintiendrai en de Luistervink werden in het pand aan de Grote Markt, de drukste plek van Haarlem, gedrukt.

Het Joodse gezin Gaarkeuken huurde het pand van 1936 tot augustus 1942. Lange tijd werd aangenomen dat zij hier ondergedoken waren. Het onderzoek leverde echter aanwijzingen op die dat beeld minder aannemelijk maken: het echtpaar meldde zich waarschijnlijk zelf voor Arbeitseinsatz en werd niet opgepakt tijdens de razzia van 25 augustus 1942. Dat roept de vraag op wie er wél schuilging in de geheime ruimte.

Nieuwe perspectieven

Een oproep leidde tot een verrassende reactie: iemand meldde zich met het verslag van haar vader, Pieter Keesmaat, die samen met zijn broer Leo Keesmaat een illegale drukkerij had tijdens de oorlog. Ook had ze een doos vol destijds gedrukte krantjes. Alle feiten zijn zorgvuldig geverifieerd. Daarmee ontstond een nieuw perspectief. Het pand aan de Grote Markt werd in de oorlog gebruikt voor het drukken en verspreiden van deze kranten. Of het achterhuis daarvoor werd gebruikt, is niet met zekerheid te zeggen – maar het lijkt aannemelijk.

Eind augustus onthulde Anne Nieuwpoort in Piccolo een door haar ontworpen geschreven monument: “Als een stille echo van woorden die hier schuilden.” Het onderzoek is vastgelegd in de vierdelige podcast Hier stond een muur, waarin stap voor stap duidelijk wordt dat achter de muren van het pand geen onderduikers, maar woorden schuilden – woorden die in stilte schreeuwden om gehoord te worden.

Luister de podcast Hier stond een muur hier.

Foto: Het geschreven monument bij Piccolo, Grote Markt 31, Haarlem.