Hoe is het om staatloos te zijn in Nederland? 'De gevolgen raken vooral de kinderen'

Ze wonen in Nederland, bouwen hier een leven op, maar horen officieel nergens bij. In de podcast Tales of Belonging vertellen vier vrouwen hoe het is om als staatloos persoon te leven in Nederland en hoe de Nederlandse wet- en regelgeving bijdraagt aan uitsluiting.

Vier vrouwen – Mona, Farah, Halima en Sarah – vertellen in de podcast Tales of Belonging over staatloosheid in Nederland. Ze kennen elkaar via de Stateless Rights Collective (SRC), het eerste en enige door staatlozen geleide collectief in Nederland dat opkomt voor de erkenning van de rechten van staatloze mensen. Met de podcast willen ze erkenning krijgen voor hun bestaan. Met als doel bewustzijn te creëren over staatloosheid en laten zien dat ze meer zijn dan cijfers in beleidsrapporten of nieuwsberichten.

In de driedelige podcast staan de vrouwen stil bij wat voor impact staatloosheid heeft op hun persoonlijke situatie, hoe het is om jarenlang in asielzoekerscentra te leven, tegen welke uitdagingen zij en hun kinderen lopen, en hoe de Nederlandse wet- en regelgeving bijdraagt aan uitsluiting.

Onzichtbaar
Een staatloos persoon wordt door geen enkel land erkend als onderdaan. Dat kan verschillende oorzaken hebben zoals oorlog, het verdwijnen van staten of discriminerende wetgeving. Volgens recente cijfers van de Verenigde Naties (2024) zijn er zo’n 4,4 miljoen mensen wereldwijd staatloos. In Nederland leven naar schatting 27.000 mensen die staatloos zijn of ‘een onbekende nationaliteit’ hebben. Dit zijn alleen de mensen die bij de autoriteiten bekend zijn; het werkelijke aantal ligt waarschijnlijk hoger.

Onder de staatlozen in Nederland zijn bijvoorbeeld personen uit de Molukken, Palestina, voormalig Joegoslavië en Syrië. Hoewel niet iedereen in deze groep officieel in overheidssystemen als staatloos geregistreerd staat, ervaren zij vaak dezelfde problemen. Door een gebrek aan documenten kunnen veel van hen geen verblijfsvergunning aanvragen.

Beeld: Unsplash

Staatloosheid heeft grote gevolgen. Toegang tot zorg, onderwijs en een stabiele verblijfsstatus is niet vanzelfsprekend. En zonder nationaliteit is het vaak onmogelijk om te trouwen, legaal te werken of de geboorte van je kind officieel te registreren.

Vrouwen en kinderen zonder nationaliteit
“Het is moeilijk om uit te leggen wie of wat je bent”, vertelt Sarah in de podcast. Sarah, is Palestijns. Zij vertelt hoe zij als staatloos persoon werd geboren. “Als Palestijnse heb ik geen erkende nationaliteit, omdat Palestina universeel niet wordt gezien als een staat. Mijn moeder is Libiër, maar in Libië geven ze de nationaliteit niet door aan kinderen van niet-Libische vaders. Mijn vader is Palestijns. Hierdoor ben ik staatloos geboren.” Sarah vertelt dat, door de situatie in Palestina, het niet mogelijk is om terug te keren.

Farah, Palestijns-Jordaans, vertelt een vergelijkbaar verhaal. Zij heeft zelf de Jordaanse nationaliteit, maar haar man is Palestijns en staatloos. “Mijn dochters hebben hierdoor geen nationaliteit. In Jordanië kan ik mijn nationaliteit niet overdragen aan mijn kinderen en man. Alleen mannen kunnen dat. Ik ben naar Nederland gekomen zodat we als compleet gezin samen kunnen leven.”

Halima komt uit Arakan, een regio die nu onderdeel is van Myanmar. Zij behoort tot de Rohingya, een etnische groep die door de Myanmarese overheid structureel wordt uitgesloten. Rohingya mogen geen nationaliteit hebben en zijn daardoor staatloos. “Mijn kinderen zijn geboren in Nederland, maar hebben geen verblijfsvergunning. Ze hebben geen recht op zorgverzekering, scholing en werk”, zegt Halima. Ze hoopt op verandering. “We willen gehoord worden en dezelfde rechten krijgen als andere Nederlanders.”

“Wanneer krijgen we een normaal huis? Wanneer krijg ik een eigen slaapkamer?”

“De gevolgen raken vooral de kinderen”, vertellen de vrouwen in de podcast. Farah en Halima vertellen dat zij regelmatig van asielzoekerscentrum naar asielzoekerscentrum moeten verhuizen, soms meerdere keren per jaar. “Mijn dochter vraagt me: wanneer krijgen we een normaal huis? Wanneer krijg ik een eigen slaapkamer?”, vertelt Farah. “Andere kinderen zijn bang om op bezoek te komen, omdat we in een asielzoekerscentrum wonen. Dat komt omdat het in de media veel gaat over problemen in azc’s. Ze laten niet zien met wat voor problemen mensen kampen, wat wij meemaken. Wij zijn normale mensen.”

Halima vertelt dat haar kinderen getuige zijn geweest van deportaties door de DT&V (Dienst Terugkeer en Vertrek). “Ze zagen hoe een familie ‘s ochtends vroeg werd opgehaald door een busje om te worden uitgezet. Kleine kinderen onthouden dat. Dat is traumatisch.”

Nieuwe wet
Sinds 2023 geldt een nieuwe wet over staatloosheid. Sindsdien kunnen mensen die geen documenten hebben om hun staatloosheid te bewijzen, via de rechter laten vaststellen dat zij staatloos zijn. Die erkenning kan leiden tot meer rechten, zoals een reisdocument en – na drie jaar legaal verblijf – de mogelijkheid om de Nederlandse nationaliteit aan te vragen.

Toch is de praktijk weerbarstig. Ziet ook Catharina Gerritsen van het ASKV, een organisatie die ongedocumenteerde en staatloze mensen ondersteunt, in de derde aflevering van de podcast. Volgens Gerritsen heerst er veel wantrouwen over deze wet. “Het is ingewikkeld om te bewijzen dat je staatloos bent. Er zijn politici die denken dat mensen bewust geen paspoort laten zien.”

Zij dreigden om mijn man en kinderen weg te sturen naar een ander land, terwijl ik dan wel hier zou mogen blijven

Erkenning als staatloos levert niet automatisch een verblijfsvergunning op. “Zonder verblijfsvergunning krijg je geen bescherming en heb je geen zekerheid dat je mag blijven”, legt Gerritsen uit. En registratie blijkt ook ingewikkeld. Halima probeerde haar kinderen bij de gemeente als staatloos te laten registreren, maar zij werden vervolgens in de systemen vastgelegd als ‘nationaliteit onbekend’. Dat kan later problemen opleveren bij naturalisatie, omdat je daar een nationaliteit voor moet hebben.

Gerritsen noemt voorbeelden van autoriteiten die dreigen om families uit elkaar te halen, terwijl dat volgens de wet niet is toegestaan. Dat herkent Halima: “Dat heeft de DT&V ook tegen mij gezegd. Zij dreigden om mijn man en kinderen weg te sturen naar een ander land, terwijl ik dan wel hier zou mogen blijven.” Halima kreeg na anderhalfjaar verblijf in Nederland een verblijfsvergunning, maar haar man en kinderen niet. “Kinderen zijn het grootste slachtoffer”, sluit Halima af.

De podcast Tales of Belonging is hier te beluisteren op Spotify.