Hoe corona 75 jaar bevrijding naar de kroon steekt

Door corona vonden de publieke rituelen rondom de Nationale Dodenherdenking en Bevrijdingsdag dit jaar in aangepaste vorm plaats. En dat in een kroonjaar. Welke impact heeft deze crisis op de manier waarop wij deze dagen beleven?

4 mei 2020. Iets voor achten ’s avonds. Tweehoog, ergens in een middelgrote stad in Nederland, schuift langzaam het gordijn van een slaapkamer opzij. Een klink gaat piepend naar beneden. De stroeve deur van het Frans balkon zwaait open. De straat beneden is verlaten. Hier en daar staat een raam open. De buren van iets verderop hangen keuvelend op een bankje. Verder is het doodstil. De trompettist schraapt nog een keer haar keel en haalt diep adem.

Een fictief scenario dat overeenkwam met de werkelijkheid. Terwijl de Dam in Amsterdam leeg was, herdachten wij Nederlanders de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog vanuit onze huiskamer.

Volgens Paul Knevel, universitair docent Nieuwe Geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam hebben de maatregelen tegen corona ingrijpende gevolgen voor de door ons omarmde rituelen, zoals de herdenking op de Dam en de Bevrijdingsfestivals.

Draagvlak

Uit onderzoek van het Comité 4 en 5 mei blijkt dat het draagvlak onder de Nederlandse bevolking voor de herdenking op 4 mei en de viering van de bevrijding op 5 mei nog altijd groot is. Bertine Mitima-Verloop, psycholoog en onderzoeker bij ARQ Kenniscentrum Oorlog, Vervolging en Geweld, snapt wel waarom. “Rituelen geven een gevoel van steun en verbondenheid. Herdenkingsrituelen zijn symbolische handelingen, die door hun herkenbaarheid veel kracht hebben. Ze zijn door de jaren heen in ons geheugen gegrift.”

Rituelen zorgen dus voor een gevoel van saamhorigheid. En dat is belangrijk. Dat geldt ook voor de plaats waar we onze rituelen uitvoeren. Tijdens de Nationale Dodenherdenking komen mensen graag samen bij een monument, begraafplaats of andere historische locatie. Het geeft aan dat het een speciale plek is. We vinden het fijn om te kunnen kijken naar die eenzame klokkenluider op de Waalsdorpervlake of naar die ooggetuige op de Dam. Dat geeft betekenis aan het herdenken.

Ook de aantallen mensen die op 4 en 5 mei bij elkaar komen, zijn voor ons belangrijk. Op Bevrijdingsdag zoeken we bijvoorbeeld massaal een markt of festival op. Volgens Mitima-Verloop kijken we op dit soort dagen graag naar de emoties van anderen. “We horen de woorden van verschillende generaties met verschillende achtergronden. We zien dat dit voor veel mensen belangrijk is, en dat dit aan kinderen wordt doorgegeven. Dat spreekt aan.”

Het corona-effect

Vanwege het coronavirus bleven we dit jaar echter thuis en werden we gedwongen creatief te worden. Mitima-Verloop nuanceert: “Vergeet niet dat in 2019 de meerderheid van de mensen de Nationale Herdenking via radio, televisie of online volgde. Een kleine minderheid bezocht een lokale herdenking. Het is dus goed om ons te realiseren dat de meeste mensen op dezelfde plek herdenken als andere jaren.”

Maar ook al beleefden we, net als voorgaande jaren, 4 en 5 mei gewoon vanuit onze huiskamer, we zagen dit jaar geen veteranen op straat of hossende mensenmassa’s op een Bevrijdingsfestival. Beleven we die momenten dan nog wel hetzelfde? “Het beeld ziet er anders uit”, geeft ook Mitima-Verloop toe. “De Koning op een lege Dam. De ervaring voor de kijker is anders. Maar het halfstok hangen van de vlag of het spelen van de taptoe kunnen we wel. Of neem de oproep om op 5 mei het lied We’ll Meet Again mee te zingen voor de televisie. Dit zorgt ook voor een gevoel van verbondenheid.”

De toekomst van 4 en 5 mei

Nu we met alternatieven moesten komen voor onze 4 en 5 mei-rituelen, blijft een aantal van deze alternatieven misschien wel hangen. Digitale vormen van herdenken en vieren die ontstaan, zijn mogelijk de rituelen van de toekomst.

Maar volgens Mitima-Verloop zal het niet zo’n vaart lopen. “Ik denk dat de kern van de rituelen rond 4 en 5 mei niet verandert. Juist in een tijd van zorgen en onzekerheid is er behoefte aan houvast en vertrouwdheid. Dat is wat de traditionele rituelen ons geven. Daarom worden die het meest gewaardeerd. Ook door jongeren. Wel verwacht ik meer online-uitzendingen of digitaal materiaal. Maar ik zie dat als een verrijking en niet als een vervanging van onze herdenkingscultuur.”