Artsen beginnen expertisecentrum om zorg voor nieuwkomers te verbeteren

De zorg voor nieuwkomers vraagt van artsen veel meer dan medische kennis alleen. Artsen moeten ook omgaan met taalbarrières, ontbrekende medische gegevens, culturele verschillen en een zorgsysteem waarin behandelingen geregeld worden onderbroken. Het nieuwe Expertisecentrum Zorg voor Nieuwkomers Nederland (EZONN) moet artsen helpen om ondanks die obstakels goede zorg te blijven bieden.

Een arts heeft vaak niet meer dan tien of vijftien minuten om een onbekende patiënt te leren kennen. Welke klachten zijn er? Wanneer begonnen die? Welke medicijnen zijn al geprobeerd? Meestal ligt het antwoord ergens in een medisch dossier. “Bij nieuwkomers begint dat gesprek vaak met lege bladzijden”, zegt gynaecoloog Ineke Postma van EZONN.

Een dossier ontbreekt of is onderweg kwijtgeraakt. In het land van herkomst is misschien nooit iets vastgelegd. De patiënt spreekt geen Nederlands. Soms is de tijdlijn van een ziekte vervaagd door maanden of jaren op de vlucht. Wanneer begonnen de klachten precies? Welke behandeling is eerder gegeven? En bij een zwangerschap: hoe ver is iemand eigenlijk?

Daar komen problemen in huisvesting bovenop: nieuwkomers verhuizen regelmatig van opvanglocatie, waardoor een behandeling soms halverwege door een andere arts wordt overgenomen. Zorgverleners moeten bovendien hun weg zien te vinden in een ingewikkeld stelsel van opvangorganisaties, regels en uitzonderingen. Wanneer kun je erom vragen een zwangere vrouw niet te verplaatsen? Wie betaalt welke zorg? Welke organisatie is waarvoor verantwoordelijk?

“De zorg voor nieuwkomers begint eigenlijk direct met een achterstand”

Andere tools nodig
Voor veel artsen zijn dat vragen waarop zij tijdens hun opleiding nauwelijks worden voorbereid, ziet Postma. Wie in de praktijk weinig vluchtelingen of andere nieuwkomers behandelt, bouwt die kennis niet vanzelf op. “Zo begint de zorg voor nieuwkomers eigenlijk direct met een achterstand”, zegt ze. ‘Bovendien heb je als arts een heel andere gereedschapskist nodig om dezelfde kwaliteit van zorg te kunnen bieden als aan Nederlandse patiënten.’

Dat kennistekort was voor Postma en andere zorgprofessionals aanleiding om deze zomer het Expertisecentrum Zorg voor Nieuwkomers Nederland (EZONN) op te richten. Zorgverleners kunnen er terecht met vragen over complexe patiëntcasussen, maar ook over de organisatie van de zorg voor nieuwkomers. Het expertisecentrum ontwikkelt daarnaast onderwijs, verzamelt praktijkervaringen en signaleert terugkerende knelpunten om die onder de aandacht te brengen van zorgorganisaties en beleidsmakers.

De stichting ontstond in nauwe samenwerking met EKANN, het langer bestaande Expertisecentrum Kinderen en Adolescenten Nieuw in Nederland. Vanuit de zorg kwam steeds vaker behoefte aan een vergelijkbaar netwerk voor volwassenen. EZONN richt zich op verschillende terreinen: naast Vrouw & Zorg is er een tak voor Medische & Mentale Zorg, voor onder meer chronische ziekten, psychische problemen en ouderenzorg.

Gelijke zorg voor iedereen
Postma is binnen het onderdeel Vrouw & Zorg verantwoordelijk voor onderwerpen rond de gezondheid van vrouwen. Daaronder vallen zwangerschap en bevalling, maar ook anticonceptie, seksuele gezondheid en gynaecologische klachten zoals hevig menstrueel bloedverlies. Dat combineert ze met haar werk als gynaecoloog in het Frisius MC in Leeuwarden en Heerenveen. Ook doet ze onderzoek naar de zorg voor vrouwelijke nieuwkomers. 

Die betrokkenheid ontstond al vroeg. Op de basisschool zag Postma hoe een klasgenootje uit een asielzoekerscentrum werd uitgezet. “Dat heeft een diepe indruk op mij gemaakt”, zegt ze. Tijdens haar opleiding groeide die interesse uit tot wetenschappelijk onderzoek. “Gelijke zorg voor iedereen is voor mij altijd een belangrijk streven geweest.”

Perinatale sterfte
Dat streven botst volgens haar met de werkelijkheid. Uit onderzoek onder zwangere asielzoekers in Noord-Nederland bleek dat hun baby’s vaker een groeiachterstand hadden. Ook lag de perinatale sterfte – de sterfte kort voor, tijdens of na de geboorte – met 3,2 procent aanzienlijk hoger dan onder Nederlandse vrouwen, waar dat 0,6 procent is.

“Gezondheidsproblemen zijn zelden alleen medisch”

Volgens Postma zeggen die cijfers niet alleen iets over de gezondheid van vrouwen, maar ook over de omstandigheden waarin zij zorg krijgen. “Gezondheidsproblemen zijn zelden alleen medisch”, zegt ze. “Stress, onzekerheid, armoede, taalbarrières en onbekendheid met het Nederlandse zorgsysteem spelen allemaal mee. Vrouwen weten soms niet dat ze moeten bellen als er iets mis is. Of ze weten dat wel, maar niet waar ze dan aan de bel moeten trekken.”

Daar komen de omstandigheden in de opvang nog bij. Asielzoekers worden regelmatig overgeplaatst naar een andere locatie. Voor zwangere vrouwen betekent dat een nieuwe verloskundige, een ander ziekenhuis en opnieuw vertellen hoe de zwangerschap tot dan toe is verlopen.

“Elke wisseling is wat mij betreft een stap terug in de kwaliteit van zorg”, zegt Postma. “Niet alleen controles raken onderbroken, ook het vertrouwen dat een vrouw in haar behandelaar heeft opgebouwd moet opnieuw ontstaan.” Dat geldt volgens haar des te meer voor vrouwen met angstklachten, een depressie of een posttraumatische stressstoornis.

Tegelijkertijd ziet ze dat ze daar als arts weinig tegen kan doen. Het COA moet dagelijks keuzes maken op basis van beschikbare opvangplekken. “Het is een enorme puzzel waar ze elke dag weer aan moeten voldoen.”

Mogelijkheden binnen de regels
Dat betekent volgens Postma niet dat artsen machteloos staan. Veel zorgverleners weten simpelweg niet welke mogelijkheden er binnen de bestaande regels zijn. Zo kunnen zij in sommige gevallen verzoeken een patiënt om medische redenen niet te verplaatsen.

Een van de eerste adviesvragen die bij EZONN binnenkwam, ging over een zwangere vrouw die Nederland moest verlaten. Volgens de geldende afspraken worden zwangere vrouwen vanaf 36 weken zwangerschap in principe niet meer verplaatst. Zij was nog niet zo ver. Toch was haar zwangerschap allesbehalve ongecompliceerd: haar ongeboren kind groeide onvoldoende en daarom waren wekelijkse echo’s noodzakelijk. Als zij zou terugkeren naar haar land van herkomst, bestond het risico dat die controles pas weken later weer beschikbaar zouden zijn, als ze al beschikbaar waren. “De verloskundige wist niet dat zij op grond van de medische situatie bezwaar kon maken tegen de uitzetting op dat moment”, zegt Postma. “Wij hielpen die mogelijkheden in kaart te brengen.” 

Tegelijkertijd is de stichting nu sterk afhankelijk van het initiatief van individuele zorgverleners. Zij moeten het expertisecentrum kennen, herkennen wanneer aanvullende expertise nodig is en de tijd hebben om advies in te winnen. Vooral artsen en andere zorgverleners die weinig nieuwkomers behandelen, zullen die weg niet altijd vanzelf weten te vinden.

Volgens Postma wil de stichting daarom niet alleen advies geven, maar ook vragen uit de praktijk verzamelen en onderwijs verzorgen. Terugkerende knelpunten kunnen zo worden gebundeld en onder de aandacht worden gebracht van zorgorganisaties en beleidsmakers.

“We kunnen de tekorten aan opvangplekken of de vele verhuizingen niet wegnemen”, zegt Postma. “Maar we kunnen er wel voor zorgen dat artsen niet telkens opnieuw hoeven uit te zoeken hoe ze onder deze omstandigheden de best mogelijke zorg kunnen verlenen.”