Het ongeluk van Buenaventura: vluchtelingen, geweld en cocaïne

Buenaventura betekent in het Spaans zoveel als ‘geluk’. Maar er zijn weinig woorden die de huidige situatie in de Colombiaanse havenstad Buenaventura slechter omschrijven. In maart dit jaar sloeg Human Rights Watch de noodklok over de situatie in de stad aan de Pacifische kust. Buenaventura is de meest gewelddadige stad van Colombia.

De stad Buenaventura telt zo’n driehonderdvijftigduizend inwoners en ligt aan de Pacifische westkust van Colombia. Het is een belangrijke havenstad, verbonden met meer dan driehonderd havens over de hele wereld. De meeste inwoners zijn van Afro-Colombiaanse komaf en leven van de visserij. Ze wonen in simpele, houten hutjes die zijn gebouwd op hoge palen om bescherming te bieden bij hoogwater.

Op 6 november 2013 vluchtten er binnen vierentwintig uur bijna drieduizend mensen uit Buenaventura. Zij lieten alles achter uit angst voor gewelddadige confrontaties tussen criminele bendes. Veel hadden ze niet: ondanks dat de helft van Colombia’s exportproducten de haven van Buenaventura passeert, ligt de werkloosheid boven de zestig procent en leeft meer dan tachtig procent van de inwoners onder de armoedegrens.

In oktober 2012 begon de oorlog tussen de twee gewapende groepen, toen twee gewapende leden van de Urabeños een belangrijke commandant van La Empresa op straat doodschoten. Die maand werden er 33 moorden geregistreerd, meer dan een kwart van het totaal aantal moorden dat jaar. Complete buurten van de stad worden gecontroleerd door criminele bendes. Het ene gedeelte van de stad is in handen van La Empresa, in het andere gedeelte hebben de Urabeños het voor het zeggen. De grenzen zijn onzichtbaar, maar degenen die ze oversteken keren vaak niet levend terug. 

De inwoners van Buenaventura worden dagelijks geconfronteerd met martelingen, moorden en verdwijningen. In 2013 nam het aantal moorden met 42 procent toe en meer dan 13.000 mensen vluchtten uit hun huis. Op meerdere plekken in de stad zijn zogenaamde chop-up houses ontdekt, huizen waar mensen worden gemarteld en vaak levend gevierendeeld. In het filmpje dat Human Rights Watch maakte, vertelt de lokale bisschop Héctor Epalza dat de bewoners ’s nachts het geschreeuw horen uit de vierendeelhuizen: “Vermoord mij niet! Vermoord mij niet! Wees niet duivels!”. De huizen staan vlakbij het strand, zodat lichaamsdelen makkelijk in zee kunnen worden gedumpt. In de baai spoelen regelmatig ledematen aan, waarvan niemand weet van wie ze zijn.

De reden voor al het geweld is Buenaventura’s strategische locatie: de haven is van cruciaal belang voor de criminele bendes, omdat vanuit hier grote hoeveelheden cocaïne naar Centraal-Amerika, de Verenigde Staten en de groeiende markt in Azië worden verscheept. Jaarlijks vertrekt er volgens schattingen meer dan 250 ton cocaïne uit de haven van Buenaventura. De stad wordt daarom gezien als het kroonjuweel van de Colombiaanse onderwereld, waar criminelen bereid zijn een hoge prijs voor te betalen.

Het is lang niet alleen de FARC die in Colombia profiteert van de drugshandel. Ook voor de rechtse paramilitairen, die jarenlang tegen de guerrillas streden, was de cocaïnehandel een belangrijke bron van inkomsten. Toen de paramilitairen in 2006 een deal sloten met de Colombiaanse regering en demobiliseerden, ontstond er een machtsvacuüm dat snel werd opgevuld door criminele bendes en zogenaamde neoparamilitaire groepen, waar ook La Empresa en de Urabeños voorbeelden van zijn.

De Colombiaanse regering lijkt op haar beurt verlamd. In november 2013 waarschuwde de VN Hoge Commisaris voor de Mensenrechten in Colombia, Todd Howland, al over de humanitaire crisis aan de Pacifische kust en drong hij er bij de regering op aan om dringende maatregelen te nemen, maar een reactie bleef uit. Toen ook Human Rights Watch in maart dit jaar de noodklok sloeg over de situatie in Buenaventura greep de regering wel in. Eind maart werden er 1400 politieagenten en 900 soldaten naar Buenaventura gestuurd die de veiligheid van de bewoners moesten gaan garanderen. In een stad met een werkloosheidspercentage van meer dan 60 procent en waar 80 procent van de mensen onder de armoedegrens leeft, was militarisering het antwoord.

Wat misschien nog wel het meest schrijnende is aan de situatie in Buenaventura, is dat het niet de enige plek is waar zich een humanitaire crisis heeft ontvouwen. Het conflict in Colombia speelt zich vandaag de dag niet meer af in de dichte en onbegaanbare jungle in het oosten, maar heeft zich verplaatst naar de Pacifische westkust van het land. Buenaventura is niet meer dan een symbool voor de zorgwekkende situatie aan de hele westkust, van Panama tot Ecuador. De Pacifische kust lijkt de plek te zijn waar alle problemen in Colombia samenkomen: de drugshandel, het jarenlange geweld, het enorme aantal interne vluchtelingen en een zwakke staat die niet in staat is om zijn eigen bevolking hiertegen te beschermen.

Op dit moment is de Colombiaanse regering al ruim anderhalf jaar aan het onderhandelen met de FARC over vrede. Er zijn al meerdere deelakkoorden bereikt en het lijkt erop dat er deze keer een definitief vredesakkoord binnen handbereik is, na ruim een halve eeuw van conflict. Alleen lost een vredesakkoord met de FARC niet het geweld op dat komt van de vele criminele bendes en neo-paramilitaire groepen in het land. Ook de 5.7 miljoen interne vluchtelingen –bijna net zoveel als in het door de burgeroorlog geteisterde Syrië- kunnen niet zomaar terug huis. Colombia kent meer problemen dan alleen de strijd tegen de guerrilla’s, en dat wordt in Buenaventura pijnlijk duidelijk.