‘Burden of Peace’ de strijd tegen straffeloosheid

Een film van twee Nederlandse jongemannen brengt de strijd van Claudia Paz Y Paz in beeld. Als eerste vrouwelijke procureur-generaal van Guatemala gaf zij alles op in haar strijd tegen geweld en straffeloosheid.

Op de vooravond van de dag van de democratie staat Den Haag in teken van ‘De nacht van de dictatuur’. In een bescheiden filmzaal in het centrum van de stad tonen Joey Boink en Sander Wirken deze avond fragmenten van hun documentaire. “Claudia Paz y Paz laat zien dat je wel degelijk iets kan veranderen in een ‘gefaalde staat’ als Guatemala.” Joey Boink, één van de makers van ‘Burden of Peace’, is kalm maar stellig. “Ik hoop dat onze film mensen inspireert.”

Terwijl verderop big shots als schrijver Kader Abdolah en ex-minister Joris Voorhoeve de nacht van de dictatuur dicteren, staan hier twee haast slungelig ogende jongemannen, met warrig haar en in een doodgewoon kloffie. Maar Boink en Wirken presenteren hun film ijzersterk. Naadloos vullen de twee elkaar aan en de vertoonde beelden hebben hun emotionele uitwerking op het publiek.

“Claudia doet wat niemand voor mogelijk had gehouden”, vertelt Boink. Claudia Paz y Paz, het eerste vrouwelijke hoofd van het Openbaar Ministerie in Guatemala, gaat in hun film ‘Burden of Peace’ onverschrokken de strijd aan met de drugsbendes, corruptie en straffeloosheid die het land al decennialang in hun greep houden. Boink: “Zij sleept oud-dictator Efraín Ríos Montt voor de rechter en hij wordt veroordeeld voor genocide.” Nooit eerder is een voormalig staatshoofd schuldig bevonden aan genocide in een nationale rechtbank.

De rechter oordeelt op 10 mei 2013 dat generaal Ríos Montt verantwoordelijk is voor de genocide die gedurende zijn bewind gepleegd is op de inheemse Maya-bevolking. In 1982 en 1983 werden 75.000 Maya’s vermoord tijdens de machtsstrijd tussen de socialistische guerrillabeweging en het conservatieve regime. Soldaten onder leiding van Ríos Montt moordden hele dorpen uit omdat er wellicht tegenstanders van het regime verscholen zaten: de zogenaamde ‘scorched earth’-tactiek om guerrillastrijders op te sporen.

De genocide op de Maya-bevolking vormt het ultieme dieptepunt van een bloedige burgeroorlog die 36 jaar lang in Guatemala woedde. In de jaren vijftig komt een autoritair en militair regime aan de macht dat de Guatemalteekse bevolking, en met name de Maya’s, met harde hand onderdrukt. Als gevolg hiervan komen guerrillabewegingen op die in verzet gaan tegen het regime. Pas in 1996 wordt er een vredesakkoord getekend tussen de vechtende partijen.

Het gewelddadige conflict kwam in 1996 officieel ten einde, maar de afgelopen tijd is het verre van vredig geweest in het Centraal-Amerikaanse land. De erfenis van de jarenlange burgeroorlog is een ‘geweldscultuur’ in Guatemala, waarbij straffeloosheid heerst. Drugskartels kunnen ongestoord hun gang gaan. Jaarlijks vinden er bijna 6000 moorden plaats en corruptie is eerder regel dan uitzondering. Niet alleen faalt het justitiële systeem bij het tegengaan van de criminaliteit van nu, misdaden uit het verleden blijven ook ongestraft. Met de aanstelling van Claudia Paz y Paz lijkt hier verandering in te komen. Onder haar leiding wordt het percentage opgeloste moordzaken opgeschroefd van drie naar dertig procent. Ook zorgt ze ervoor dat het balletje begint te rollen waardoor Ríos Montt verantwoording moet afleggen voor zijn aandeel in de genocide. 

De geweldscultuur en straffeloosheid in Guatemala waren aanvankelijk de focus van de documentaire van Joey Boink en Sander Wirken. Beide mannen hadden al voor het maken van ‘Burden of Peace’ een sterke band met Guatemala. Zo gingen zowel Boink als Wirken naar het land voor hun studie, maakte Boink al eerder films in de regio en richtte Wirken ‘Niños de Guatemala’ op, een stichting gericht op educatie en gemeenschappelijke betrokkenheid. Wanneer Claudia Paz y Paz aangesteld wordt als procureur-generaal is het duidelijk dat deze vrouw en haar strijd centraal moeten staan in hun film. Boink en Wirken vragen het haar op de man af en Paz y Paz stemt in. Drie jaar lang volgen zij haar van heel dichtbij, altijd met de camera op de schouder.

“Met veel geluk kwamen Sander en ik midden in het wereldje terecht en konden we op die manier het vertrouwen van Claudia winnen.” Door toeval komen de mannen bij mensen te wonen in Guatemala die dichtbij Paz y Paz staan. Boink benadrukt hoe belangrijk wederzijds vertrouwen is geweest voor het maken van deze film. “Wij wilden een ‘fly on the wall’ zijn. Overal erbij zijn, ook tijdens de slechtere momenten.”

Het proces tegen de oud-dictator is vaak stilgelegd, en dat leverde soms enorme stress op bij Paz y Paz en haar team. “Op een van de vele momenten dat het proces weer werd tegengehouden door de aanhangers van Montt kregen wij ruzie met de mensen om haar heen”, vertelt Boink. “Zij wilden niet dat Claudia op deze moeilijke momenten ook zo ‘close’ werd gefilmd. Op dat moment stond zij onder zoveel druk dat ze dichtklapte voor de camera, wat overigens wel een mooie scene opleverde.”

De band die Boink en Wirken tijdens het filmen met Paz y Paz opbouwen omschrijft Boink als vriendschap. “Een soort van vriendschap”, voegt hij toe. “Bij normale vrienden ga je niet porren en filmen als ze het moeilijk hebben. Maar er was wel degelijk sprake van een wederzijds vertrouwen, van begrip, en ook van vriendschap. Zeker nu het erop zit.”

De hoopvolle stemming die na de veroordeling van Ríos Montt ontstaat slaat snel om: tien dagen na de uitspraak wordt het vonnis nietig verklaard. Niet lang daarna wordt Claudia Paz y Paz uit haar ambt gezet. De angst dat het invloedrijke kamp van de oud-dictator uit is op wraak is groot, zeker nu ze niet meer over de beveiliging kan beschikken die ze tijdens haar werkzaamheden haar genoot. Paz y Paz ontvlucht haar land. 

Paz y Paz woont momenteel in de Verenigde Staten. Haar vaderland kan zij voorlopig niet meer in. Ondanks dat Ríos Montt weer op vrije voeten is, is de strijd van Paz y Paz niet voor niets geweest. Zij heeft laten zien dat zelfs in een land als Guatemala, waar de straffeloosheid heerst, uiteindelijk rekenschap zal moeten worden gegeven van misdaden uit het verleden. Met deze film zetten Boink en Wirken de strijd van Paz y Paz voort nu zij dat niet meer kan. Zoals Boink het verwoordt: “‘Burden of Peace’ toont in feite de nalatenschap van Claudia.”

Meer weten? De producent van de documentaire is www.framewerk.nl, bekijk ook www.burdenofpeace.com.