China herbouwt verleden 

Veel van de traditionele smalle straatjes in Beijing, de hutongs, zijn vanaf de jaren vijftig met de grond gelijk gemaakt om plaats te maken voor nieuwe gebouwen en wegen. Mede door veel kritiek van lokale bewoners en organisaties heeft de Chinese overheid hier iets op bedacht: na de sloop gewoon weer herbouwen als replica.

Wanneer er wordt gesproken over het oude en traditionele Beijing, zullen veel Chinezen snel de hutong noemen. Deze smalle steegjes, met aan beide kanten zogenoemde ‘hofhuizen’, siheyuan in het Chinees, kennen een lange geschiedenis. Tijdens de bloei van Beijing werd het straatbeeld bepaald en gekarakteriseerd door de vorming van deze straatjes. Veel buurten werden gevormd door het samenvoegen van deze siheyuan, waardoor er een hutong ontstond.

Het woord ‘hutong’ werd al sinds de Yuan Dynastie (1271-1368) veel gebruikt in Beijing en de oorspronkelijke betekenis van het woord is ‘waterbron’. In het oude Beijing was er een tekort aan water en de bevolking woonde meestal dichtbij putten waar water gevonden kon worden. Tegenwoordig wordt hutong vertaald als ‘binnenplaats’.  Deze binnenplaatsen stonden in het keizerlijke China symbool voor aantrekkelijkheid, rijkdom en voorrecht en daarom waren het duidelijke doelwitten voor de communisten, die deze buurten zagen als symbolen van feodale decadentie. 

Op het moment dat in 1949 de communisten aan de macht kwamen, werden alle huizen in de Hutongs onteigend door de staat en toegewezen aan arbeiders als onderkomen. In de hierop volgende decennia raakten de huizen zo beschadigd dat steeds meer mensen in één hofhuis kwamen te leven, met soms vijf of meer personen op een kamer. Alhoewel de Hutongs niet meer de elegantie van de keizerlijke tijd uitstraalden, bleven ze wel het steunpunt van de oude samenleving van Beijing.

Replica

Al vanaf de jaren vijftig werd er begonnen met de sloop van een aantal hutongs. Maar door de explosieve groei van Beijing in de jaren ’80 en ’90 en het binnenhalen van de Olympische Spelen van 2008, besloot de Chinese overheid de stad drastisch op te knappen en vele hutongs met de grond gelijk te maken. Deze oude gebouwen en terreinen waren volgens de overheid ‘zeer onveilig en deden pijn aan de ogen’. Hiervoor in de plaats kwamen appartementen, kantoorpanden, winkelcentra en brede wegen en straten.

Toch lijkt de Chinese overheid tegenwoordig anders om te gaan met dit toonaangevende beeld van Beijing en volgen het steeds meer het voorbeeld van de wijk Qianmen. Deze wijk, ten zuiden van de Verboden Stad, werd voor de Olympische Spelen gesloopt en als nieuwbakken replica terug gezet. Zo bleef het wel een hutong, met de laagbouw en smalle straatjes, maar wel uitgerust met de nieuwste materialen, kleuren en neon-advertenties. Sinds die tijd wordt het slopen en als een onechte versie herbouwen ook wel ‘qianmenisatie’ genoemd.

Het bouwen van deze replica’s lijkt niet alleen gestalte te krijgen in hutongs. De regering heeft ook plannen aangekondigd om delen van de verdwenen keizerlijke stadsmuur, de oude Drum Tower en de wijk Nanluoguxiang te herbouwen. Op deze manier lijkt de overheid tegemoet te komen aan de klachten van bewoners en organisaties die pleiten voor behoud van het cultureel erfgoed van Beijing. Shi Weiping van het non-gouvernementele Beijing Cultural Heritage Protection Center (BCHP) zet hier echter haar vraagtekens bij. “Het lijkt inderdaad alsof de overheid tegemoet komt aan onze wensen, maar het is allemaal schijn. De overheid heeft geen benul van de betekenis van cultureel erfgoed en ze snappen niks van de cruciale rol van oud-Beijing voor de samenleving. Daarnaast gaat het alleen maar om geld, want in elke stap van deze reconstructies wordt geld verdiend met corruptie.”

Beschermd gebied

Naast het bouwen van replica’s worden bepaalde gebieden aangewezen als beschermde culturele gebieden. Inmiddels zijn er 19 hutongs aangesteld als beschermd gebied. Volgens de 24-jarige Dong Lu, zelf bewoner van een hutong, hinken veel mensen hierover op twee gedachten. “Als een hutong als beschermd gebied wordt geregistreerd betekent dit dat de hofhuizen niet gesloopt mogen worden en dat het een siheyuan moet blijven. Dat houdt in dat er geen hoge appartementen gebouwd mogen worden. Ze mogen het echter alsnog compleet renoveren en je toch vragen om te vertrekken, dus je blijft altijd in onzekerheid.”

Ook het BCHP heeft gemengde gevoelens over deze manier van omgaan met cultureel erfgoed. “Het is natuurlijk beter geld uit te geven om te bewaren wat er nog over is, dan te herbouwen wat niet meer bestaat. Maar steeds vaker worden de oorspronkelijke bewoners gedwongen te vertrekken uit deze gebieden, omdat de overheid de hutongs op wil knappen. De bewoners krijgen hier een veel te lage ‘oprotpremie’ voor, waardoor ze amper geschikte vervangende woonruimte kunnen vinden.” 

In de aanloop naar de Olympische Spelen zijn er dus veel hutongs gesloopt, maar velen zijn ook opgeknapt. De gemeenschappelijk toiletten zijn voor een groot deel gerenoveerd, een van de weinige voordelen voor de bewoners van de hutongs. “Wij waren inderdaad blij met het zorgen voor betere wc’s, maar daar hield het wat ons betreft ook wel mee op”, aldus Dong Lu. “De overheid zegt wel dat er veel is verbeterd, maar als je goed kijkt is het alleen maar aan de buitenkant en dus schijn. Zo zag ik meerdere malen bouwvakkers een laag cement op de muren strijken, om er vervolgens lijnen in te snijden, zodat het leek alsof het een gloednieuw gebouwde stenen muur was.”

Spijt

Volgens het BCHP zijn er op dit moment minder dan duizend hutongs over, terwijl er in de jaren veertig nog ruim vierduizend hutongs het straatbeeld van Beijing bepaalden. De stad had deze klassieke straatjes niet meer nodig, volgens het BCHP. “Het idee van instandhouding van de hutongs in China is van origine nooit echt belangrijk geweest. De regering ziet alleen grote en goed bewaarde gebouwen als  de Verboden Stad, de Grote Muur of Tempel van de Hemel als cultureel erfgoed.”

Toch lijkt de situatie wat veranderd in de loop der jaren. Dit begon na de protesten van 2003, waarbij er een reeks van zelfmoorden plaatsvond om te protesteren tegen de vernietigingen. Wang Baoguang stak zichzelf in brand omdat hij gedwongen moest vertrekken uit zijn huis en de 43-jarige Ye Guoqiang sprong van een brug in de Verboden Stad om te protesteren tegen de sloop van het huis van zijn familie. Sinds die tijd lijkt de Chinese regering een einde te maken aan de vele uitzettingen en destructies.

Dus in plaats van het slopen van de hofhuizen en ze te vervangen door winkelcentra, lijkt de regering op een bepaalde manier tegemoet te komen aan de oproep en klachten van veel inwoners van oud-Beijing. “Met het bouwen van replica’s van gesloopte hutongs en het behouden en verbeteren van de bestaande structuren, is er in ieder geval een klein beetje een eind gekomen aan de culturele zelfmoord”, aldus Shi Weiping. “De regering heeft spijt en dat is goed om te zien. Maar wat verdwenen is, blijft helaas verdwenen."