China is de lekkende correspondent beu

“Het politieke klimaat is gespannen dit jaar”, zegt Peter Ford, voorzitter van de Foreign Correspondents’ Club of China. “Dit najaar, op 8 november 2012, zal het 18de Congres van de Chinese Communistische Partij plaatsvinden. Een delicaat moment in de Chinese politiek. Het gaat om de belangrijkste machtswissel in decennia.” Voor de autoriteiten reden om wederom fors aan de teugels te trekken.

In dit tweeluik een blik op de complexiteit van journalistiek in China. Door de ogen van een Chinese journalist, en door de ogen van een correspondent.

“De Partij staat allerminst te wachten op de buitenlandse pers die China’s vuile was buitenhangt”, vertelt DJ Clark, multimedia verslaggever voor China Daily. De Chinese overheid vindt dat de buitenlandcorrespondenten China niet goed gezind zijn. Door zich alleen te focussen op het negatieve geven ze geen eerlijk beeld van het leven in dit immense land, en brengen ze de boodschap die China graag uit wil dragen nauwelijks over. Namelijk: vooruitgang. Ford begrijpt dit: “Buitenlandcorrespondenten begrijpen China vaak niet. Een cultuurkwestie, maar vooral ook een taalkwestie. Het Chinees is een knap lastige taal, en wanneer je het niet beheerst is er veel in dit land wat aan je voorbij gaat.”

Hoewel China de teugels na de Jasmijnrevolutie fors aantrok, is er op de lange termijn volgens Ford een stijgende lijn te zien in het beleid jegens correspondenten. “Het is in het huidige China hoogst ongebruikelijk geweld tegen correspondenten te gebruiken. Ik zeg niet dat het helemaal niet meer voorkomt, maar ten opzichte van tien jaar geleden kan er niets anders geconstateerd worden dan een opmerkelijke vooruitgang”, vertelt hij. “Toen was het overigens ook nog zo dat de correspondent nergens heen mocht zonder vooraf toestemming te hebben gekregen van de lokale overheid van het gebied waar hij heen wilde. Ook mocht de correspondent alleen mensen spreken waarmee de lokale overheid op voorhand had ingestemd en was er altijd wel iemand van de lokale overheid die de correspondent vergezelde waar hij ook ging. Dat is niet langer het geval”, aldus Ford.

Wanneer de huidige situatie wordt vergeleken met die van een viertal jaar geleden, rond de Olympische Spelen, dan moeten Ford en Clark beide toegeven dat het de journalist vandaag de dag lastiger wordt gemaakt. Het land stond vlak voor de Olympische Spelen van 2008 onder grote internationale druk. Het wilde graag bewijzen persvrijheid wel degelijk te respecteren. De Chinese overheid besloot een verordening uit te geven waarmee de correspondent het recht verkreeg met eenieder te praten die bereid was te praten en daarvoor zijn of haar toestemming gaf. “Dat betekende voor ons als journalist een enorme sprong voorwaarts, zeker toen deze regeling permanent werd gemaakt na de Spelen”, zegt Ford.

“De interpretatie van deze regels is echter niet zo zwart wit. Uiteindelijk heb je wel degelijk toestemming van de lokale overheid nodig om mensen te interviewen”, vertelt Clark. “Het gaat hier met horten en stoten. Ik speel het spelletje gewoon mee. Hierbij word je soms opgepakt door lokale autoriteiten, of wat ze ook beweren te zijn. Deze lijken de officiële regelgeving dan vaak niet te kennen, of te zijn vergeten. Meestal word je voor een korte periode vastgehouden, ondervraagd, en vervolgens weer vrijgelaten. Het is gewoon één van de manieren waarop journalistiek in China werkt.”

Wat niet moet worden vergeten is dat de extra vrijheid die journalisten verkregen in 2008 altijd als geschenk gold van de Communistische Partij en haar instanties. Eens gegeven, altijd gegeven gaat in China niet op. Dit geschenk kan onverhoeds worden weggenomen wanneer de journalist verder gaat dan de onzichtbare, steeds verschuivende grenzen. Melissa Chan, verslaggeefster van de Engelstalige tak van Al-Jazeera, merkte dit afgelopen mei, toen haar persaccreditatie werd ingetrokken.

“Het is de eerste keer in 14 jaar dat China een buitenlandse journalist het land uit zette. Dat baart mij zorgen. Bovenal omdat niemand van de overheid Melissa kon vertellen waarom ze werd uitgezet. Ze heeft niet de kans gehad zichzelf te verdedigen”, vertelt Ford. “Pas na haar vertrek kon iemand van het ministerie van Buitenlandse Zaken mij, informeel, vertellen dat ze ‘waarschijnlijk’ meermalen politieverordeningen heeft overtreden. Details konden niet worden gegeven.” Volgens Al-Jazeera werd Chan het land uitgezet wegens een documentaire die het kanaal uitzond over heropvoedingskampen in China. Hoewel Chan niets met deze documentaire van doen had – hij werd in Londen gemaakt – was het voor China de druppel. “Als dit werkelijk de reden is geweest Melissa het land uit te zetten, dan is dat van grote zorg voor de overige correspondenten. Het betekent dat de overheid de redactionele inhoud van de nieuwsorganisatie waarvoor de correspondent werkt als uitgangspunt en criterium gebruikt om te beoordelen of deze correspondent het wel of niet waardig is een visum te krijgen. Dat zou niet het geval moeten zijn”, aldus Ford.

“Of het nu wel of niet bewust de intentie van de overheid is een reeks intimiderende restricties uit te voeren, het zaait onrust en twijfel in de achterhoofden van de buitenlandcorrespondenten over het wel of niet blootstellen aan uitzetting terwijl we ons werk, zoals wij het beschouwen, normaal uitvoeren”, besluit Ford. Clark voegt toe: “Een journalist hier weet nooit zeker wanneer hij of zij een lijn overschrijdt. De Chinese overheid is geen open overheid. Men weet niet welke discussies zich afspelen achter gesloten deuren. We kunnen alleen gissen.”