De uitdagingen van president Poetin

Nu Vladimir Poetin de presidentsverkiezingen van 4 maart 2012 heeft gewonnen, kan hij zich weer gaan bezighouden met de dagelijkse beslommeringen die horen bij het ambt van president van het grootste land ter wereld.

De komende maanden zal duidelijk worden in hoeverre de autoriteit van Vladimir Poetin heeft geleden onder het tegenvallende resultaat van de parlementsverkiezingen in december 2011 en de rumoerig verlopen presidentsverkiezingen van 4 maart 2012. Qua populariteit staat Poetin er eigenlijk niet best voor. Hij zal er alles aan moeten én willen doen om de demonstranten geen nieuwe munitie in handen te geven. Veel hangt af van hoe hij zal omgaan met de uitdagingen die in het verschiet liggen.

Spierballen

De afgelopen maanden vonden vooral in Moskou en Sint-Petersburg grootschalige protesten plaats, voorzichtig gevolgd door de andere steden. De grootstedelijke middenklasse keerde zich, zoals wel vaker gebeurt, als eerst tegen het autoritair regime. In zijn eerste jaren was Poetin erg populair, doordat de levenstandaard van de gemiddelde Rus steeg. Ook slaagde hij erin om Rusland weer een prominentere plaats op het wereldtoneel te geven. Over zijn voorganger Jeltsin werd in het buitenland wat lacherig gedaan, maar Poetin liet graag en vaak zien dat er met hem niet te spotten viel. Eén van de beste voorbeelden is de oorlog met Georgië. Toen Kosovo zich begin 2008 onafhankelijk verklaarde van Servië met steun van het Westen, waarschuwde Poetin het westen al dat hij ze een koekje van eigen deeg zou geven als de kans zich zou voordoen.

Dit gebeurde dan ook later dat jaar in Georgië. De Russisch-Georgische oorlog had onder meer als resultaat dat Zuid-Ossetië zich kon ontdoen van de controle van de regering in Tbilisi. Daarnaast verloor Tbilisi de controle over de laatste delen van Abchazië die men nog in handen had. Het resultaat is dat zich binnen het westersgezinde Georgië twee ‘de facto’ onafhankelijke staatjes bevinden die zich kunnen handhaven met steun van het Kremlin. Terwijl Kosovo al door een flink aantal landen wordt erkend, worden Abchazië en Zuid-Ossetië slechts erkend door Rusland, Venezuela, Nicaragua en enkele eilandnaties in de Stille Oceaan, Nauru, Vanuatu en Tuvalu. Dat laatste feit zal het Kremlin nauwelijks deren, omdat ze duidelijk maakte dat ze niet slechts toe zou kijken hoe het Westen steeds verder richting de grenzen van Rusland opschuift.

Het ligt ook niet in de lijn der verwachting dat Poetin in de nabije toekomst toenadering tot het westen gaat zoeken. Volgens Rene Does, Ruslanddeskundige en hoofdredacteur van de website Prospekt-online.nl, ligt dit in eerste instantie aan het feit dat Poetin het vijandbeeld van het Westen gebruikt om zijn volk aan hem te binden. Daarnaast is dit historische vijandbeeld nog steeds aanwezig en lijdt tot wantrouwen tegen het westen en dan vooral tegen de NAVO. Does: “Sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie is de NAVO op veel plekken in het westen en zuiden van Rusland dichtbij de grenzen gekomen. Hierdoor lijden de Russen (begrijpelijkerwijs) onder een omsingelingscomplex, of deze angst nu terecht is of niet.’ Rusland zal zich waarschijnlijk verdedigend en conservatief blijven opstellen in de buitenlandse politiek. De grootste uitdagingen voor Poetin lijken echter in de binnenlandse politiek te liggen.

Stabiliteit

In de ‘betrouwbare’ opiniepeilingen die voor de presidentsverkiezingen werden afgenomen kreeg Vladimir Poetin rond de 45 a 50 procent van de stemmen. Hier nam men echter geen genoegen mee. Er werd dan ook van alles aan gedaan om te voorkomen dat er een tweede ronde zou komen, iets wat de status van de premier erg zou hebben kunnen verzwakken.

Uiteindelijk behaalde Vladimir Poetin ruim 63 procent van de stemmen. Dit hoge percentage werd mede behaald door fraude op de verkiezingsdag zelf, maar ook doordat het de oppositie van begin af aan zo moeilijk mogelijk werd gemaakt. Zo werden oppositionele kandidaten niet toegelaten als presidentskandidaat. De vier kandidaten die wel werden toegelaten vormden nauwelijks een bedreiging voor Poetin. Hiermee kon de dalende populariteit van Poetin worden verhuld. De communist Zjoeganov deed het nog het best met 17,2 procent, maar als communist in hart en nieren zat hij daarmee dicht aan zijn plafond. Dat gold ook voor Vladimir Zjirinovski die op de verkiezingsdag een knalgeel pak uit de kast had gehaald om toch nog wat aandacht te krijgen. Hiermee onderstreepte hij echter ook dat hij als politicus nauwelijks serieus genomen wordt, behalve onder zijn eigen trouwe aanhang.

Presidentskandidaat Mironov was en is onbekend en onbemind, terwijl Mikhail Prokhorov het opvallend goed deed met 8 procent van de stemmen. Opvallend omdat de steenrijke Prokhorov een oligarch is. In Rusland hebben ze echter meer dan genoeg van oligarchen. De huidige premier moest het dus opnemen tegen een communist, een nar, een grijze muis en een oligarch. Ondanks zijn dalende populariteit kon hij bijna niet verliezen.

Demografische crisis

De beëdiging van de nieuwe president vindt pas 7 mei plaats, maar hij loopt alvast vooruit op de zaken. Eén van zijn belangrijkste prioriteiten is het tegengaan van de demografische crisis. Deze wordt veroorzaakt door een negatieve bevolkingsgroei (de bevolking daalde van 147,6 miljoen in 1990 naar 141,9 miljoen in 2009), maar ook de trek van de Russische burgers naar de steden in het westen zorgt voor problemen. Daarnaast vrezen nationalisten voor aantasting van de Russische identiteit door de vele immigranten.

Russische gezinnen produceren erg weinig kinderen, waardoor de verhouding tussen het toenemende aantal ouderen tegenover jongeren steeds schever wordt. Aan de andere kant is het sterftecijfer ook nog eens erg hoog. Dit komt doordat het met de algemene gezondheid in Rusland slecht gesteld is en doordat deze situatie ook niet verbetert. Volgens een onderzoek van de Human Mortality Database was de levensverwachting van Russische baby’s in 2009 zelfs lager dan die van 1961. Vooral zogenaamde cardio-vasculere (hart) ziektes, maar ook de vele verkeers- en geweldsdoden zorgen voor dit gegeven. De meest voor de hand liggende reden hiervoor is het alcoholisme. Poetin heeft dan ook al de oorlog aan alcohol verklaard. Ook wordt de voortplanting gestimuleerd via diverse kinderbijslagen.

Het is ook belangrijk voor Poetin om de Russische identiteit in stand te houden. Al eeuwen worden buitenlanders in Rusland en Sovjet-Unie geassimileerd of gerussificeerd. Vooral Russische nationalisten zijn erg huiverig voor de teloorgang van de Russische tradities en identiteit in het algemeen. Jaren geleden werd er in deze kringen al aan de bel getrokken over een zorgwekkende toename van immigranten uit China in het oosten van Rusland. Uiteindelijk bleek het met de zogenoemde ‘gele golf’ mee te vallen. Ten eerste zijn er minstens zoveel Russen naar China vertrokken en ten tweede heeft Rusland ook behoefte aan al deze immigranten om een te grote daling van de bevolking tegen te gaan.

Vooral uit de voormalige Sovjetrepublieken trekken veel mensen naar Rusland. Ze zijn vaak laag opgeleid en werken illegaal in de bouw. Het opleidingsniveau in Rusland wordt nog lager, doordat vele Russen met een hoge opleiding naar het buitenland zijn vertrokken. Het Kremlin probeert deze emigranten dan ook terug te lokken naar Rusland.

Volgens Rene Does, is er al sinds de jaren van Brezjnev (1964-1982) een demografische crisis aan de gang. Toen speelde deze zich vooral af rond de leegloop van de dorpen en  het oostelijk deel van de Sovjet-Unie. Het probleem van de ‘perspectiefloze’ dorpen is echter nog steeds niet opgelost, als dit al opgelost kan worden. In 2008 waren er al rond de 13.000 spookdorpen. Does: “Voor deze problemen zal specifieke bevolkingspolitiek moeten worden gevoerd. Zo wordt er bijvoorbeeld gedacht over concentratie van de bevolking rond de dertig grootste steden van het land. Industriële productie buiten deze centra moet dan met wachtarbeid worden georganiseerd.”

Pensioenstelsel

Een probleem dat gelieerd is aan de demografische crisis, is het pensioenstelsel dat onbetaalbaar dreigt te worden. Ondanks de slechte gezondheid van de Russen zijn er op het moment meer gepensioneerden dan ooit, zo rond de veertig miljoen. Maar door de lage geboortecijfers zijn er steeds minder mensen om bij te dragen aan de betaling van de pensioenen. Aan de andere kant heeft Poetin tijdens zijn campagne wel beloofd om niet alleen de salarissen, maar ook de pensioenen te verhogen. Deze clichématige verkiezingsbelofte kan Poetin nog wel eens duur komen te staan, zeker omdat de olieprijs niet in Poetins voordeel werkt. De onrust in Syrië en Iran komt alleen al om deze reden erg ongelegen, aangezien onrust in het Midden-Oosten garant staat voor een verlaging van de olieprijs. Dit is ook de belangrijkste reden waarom Rusland de regimes in Libië en Syrië tot het laatste zal blijven steunen.

Zonder groeiende olie-inkomsten wordt het lastig deze verkiezingsbeloften na te komen en wordt het waarschijnlijk dat er impopulaire maatregelen genomen moeten worden. Er wordt al gesproken over het ophogen van de pensioenleeftijd, omdat Russen te vroeg met pension gaan (mannen met hun 60e en vrouwen al op hun 55e) De komende maanden worden misschien wel belangrijker voor de toekomst van Rusland dan de afgelopen verkiezingstijd. Ondanks het feit dat het Russische volk voor het eerst sinds 1989 in zulke grote aantallen de straat opging is Poetin weer president en hij zit stevig in het zadel. Maar het zal hem duidelijk zijn geworden dat hij het ontevreden deel van het volk geen ammunitie mag geven voor verdere protesten die niet alleen de stabiliteit van Rusland kunnen aantasten, maar die zijn positie aan het wankelen kunnen brengen.

Bovenal zal Poetin willen proberen te voorkomen dat de sociaaleconomische situatie van de Russen dusdanig achteruitgaat dat de mensen daardoor de straat opgaan. Rene Does: “Het protest tot nu toe tegen Poetin is politiek en maatschappelijk protest geweest. Hij komt echt in de problemen als dit wordt aangevuld met sociaal-economisch protest, bijvoorbeeld door (noodzakelijke) impopulaire maatregelen om het pensioenstelsel betaalbaar te houden.” Dit wordt dan ook, vanuit zijn machtspositie bekeken, zijn belangrijkste uitdaging. Voor de meer dan 140 miljoen inwoners van Rusland is het echter te hopen dat er maatregelen worden genomen, zodat hun toekomst niet wordt gehypothekeerd. Het grootste gevaar voor de 140 miljoen Russen is dat hun toekomstige welvaart ondergeschikt raakt aan de machtspositie van een eenling.