De veelzijdige slak

Gestoofd met knoflook- of kruidenboter wordt deze slak meestal opgediend met een glas witte wijn en met brood om de sappen op te deppen. Op het menu heet dat escargot, een Franse specialiteit die aangepaste vorken, klemmen en zelfs borden het licht heeft doen zien. Een Franse specialiteit die evenwel in bossen in Nederland rondscharrelt onder de naam wijngaardslak.

Lang werd gedacht dat we de slak te danken hebben aan de Romeinen, aan de Spanjaarden of aan Napoleon, die hem allemaal als delicatesse waardeerden, maar dat blijkt niet het geval te zijn. De wijngaardslak komt van nature voor in de kalkrijke, natte gronden van Limburg en omgeving, blijkt uit bodemvondsten. Later werd de slak in noordelijker streken geïmporteerd en uitgezet in parken en bossen rond landhuizen en kastelen. In de Noord- en Zuid-Hollandse duinen doet de slak het al eeuwen lang zo goed, dat hij daar nu als ‘ingeburgerd’ en natuurlijk wordt beschouwd.

De wijngaardslak is een bedreigde diersoort. Een gevaar is aantasting van het leefgebied, bijvoorbeeld doordat parken te rigoureus worden aangeharkt en schoongehouden, doordat bossen worden doorkruist met snelwegen en doordat landbouwgronden te intensief gemaaid en met pesticiden besproeid worden. Maar de grootste bedreiging – en aanleiding tot Nederlandse en Europese regelgeving – is de fijnproever. Vrijwilligers van Stichting Anemoon, die zich inzet voor weekdieren, melden dat soms hele populaties van de ene op de andere dag uit een bos verdwijnen om op het bord te eindigen.

De slak komt niet in grote groepen voor en kruipt niet zo snel. Het kan dan ook lang duren voordat hij een soortgenoot tegenkomt om zich voort te planten, ondanks dat de dieren lokstoffen verspreiden om elkaar te sneller te vinden. In streken buiten Limburg en de Hollandse duinen wordt het voortbestaan bedreigd omdat de populaties te geïsoleerd zijn om met elkaar in aanraking te komen en levensvatbaar te blijven.

Om de kans op kroost zo groot mogelijk te maken, zijn de diertjes dan wel weer tweeslachtig, zodat twee partners elkaar tegelijkertijd kunnen bevruchten. Na een voorspel van soms wel twintig uur, waarbij ze onder meer kalkpijlen van ongeveer een centimeter lang in elkaar schieten, kronkelen melkwitte penissen over elkaars lichamen om in elkaars vagina’s te verdwijnen. Na een kwartiertje bevruchting trekken de slakken zich terug (waarbij de penis nog enkele uren uitgerold wordt meegesleurd) om een volgende partner te zoeken en om eieren te leggen.

De aanwezigheid van de wijngaardslak zegt veel over de omgeving. Waar stabiele slakkenpopulaties voorkomen is de natuur vaak gevarieerd en bevinden zich bijzondere planten en dieren, blijkt uit onderzoek van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Met een huis van soms vijf centimeter en een lichaamslengte tot twaalf centimeter is de wijngaardslak makkelijk vindbaar. Daarom kijken onderzoekers eerst uit naar deze slak als ze op zoek zijn naar andere, moeilijker vindbare (week)diersoorten. De wijngaardslak kan overigens wel 5 tot 8 jaar oud worden. De meeste andere Nederlandse slakkensoorten zijn één of twee jarig.

Het verdwijnen van de wijngaardslak is een teken dat de natuur niet de ruimte krijgt die nodig is om flora en fauna in stand te houden. Wie er een in zijn achtertuin vindt, mag zich dus verheugen op een rijke leefomgeving. Maar zet liever de gekweekte soort op tafel.