Onverwerkte trauma's nader belicht

Hij was kapitein bij de Koninklijke Landmacht en werkte van oktober 1992 tot mei 1993 in Cambodja, toen dit door oorlog verscheurde land onder bestuur stond van de VN. De opera Turendot van Puccini was voor hem in die tijd van grote steun. Als hij het hoort, is hij meteen terug in Cambodja, in de ellende. De documentaire Crazy laat zien wat PTSS met veteranen doet. Dankzij meer informatie kan dit tegenwoordig beter worden behandeld.

Zes jaar na Cambodja vertelt militair Vincent Wolf aan filmmaker Heddy Honigman over zijn trauma. In de documentaire Crazy (1999), die in binnen- en buitenland in de prijzen viel, leert de kijker een aantal VN-militairen kennen. De blauwhelmen vertellen over hun herinneringen aan de oorlog en de muziek die zij daaraan koppelen. Op het horen van ‘hun’ liedjes en stukken reageren ze – jaren later – diep geëmotioneerd.

Posttraumatisch stressyndroom (PTSS) is een angststoornis. Deze stoornis kan ontstaan wanneer je bent blootgesteld aan een extreme, onverwachte gebeurtenis waarbij gevoelens van veiligheid en zekerheid volledig wegvallen. Zo'n gebeurtenis kan van korte duur zijn, zoals een vliegramp of gewelddadige beroving, maar deze kan ook op de langere termijn plaatsvinden. Hierbij kan worden gedacht aan oorlogssituaties en langdurig misbruik. Door slachtoffer of getuige van zo'n heftig voorval te zijn, kun je een trauma oplopen. En dat gebeurt veel: onderzoek van het Academisch Medisch Centrum (AMC) toont aan dat meer dan de helft van de Nederlanders een extreme gebeurtenis meemaakt. 

Het verwerken van een dergelijk trauma verloopt niet voor iedereen even vlekkeloos. Ongeveer acht procent van de mensen die een trauma opdoen, krijgt te maken met flashbacks, ondervindt slaap- en concentratieproblemen of gaat situaties die herinneringen aan het nare voorval ophalen uit de weg. Dat zijn symptomen van PTSS. 

Een van de geïnterviewden uit Crazy is Ron de Vos. Hij werd in 1980 uitgezonden naar Libanon. Over zijn ervaringen schreef hij een boek: Alleen kinderen huilen. Hierin geeft hij gedetailleerd weer welk effect de oorlog heeft op hemzelf en op zijn kameraden. Hij beschrijft niet alleen wat hij meemaakte in Libanon, maar ook hoe hij bij thuiskomst moest leren omgaan met zijn ervaringen en de reacties uit zijn omgeving. Hij kreeg te maken met veel onbegrip. In een passage beschrijft hij een bezoek aan een Libanonveteraan die na zijn afzwaaien aan de drank is geraakt en door een avondje roekeloos rijden in een rolstoel belandt. De Vos raakt in gesprek met de moeder van de jongen.

"Waarom is onze Rob dan toch gaan drinken, hier in Nederland?” vroeg de vrouw weer. "Ik denk dat hij even zichzelf kwijt was," antwoordde ik, "daarom deed hij andere dingen. Door Libanon was hij even de weg kwijt, omdat hij de dingen anders is gaan zien." […] "Wat is er dan gebeurd? Jullie hadden daar toch een leuke tijd, in de zon?" 

En later, nadat hij een barman over een traumatische ervaring vertelt:

"Hoe lang duurde dat nou, dat je eraan terug bleef denken?"

"Je kan dat ook anders vragen", zei ik. "Je kan ook vragen of het ooit nog over gaat."

Hoe ontstaat PTSS eigenlijk? Hoe kan het zijn dat de ene persoon een trauma wel goed verwerkt en de ander niet? In december 2002 publiceerde Psychologie Magazine een klein artikeltje waarin stond dat het formaat van de zogeheten hippocampus hier van invloed op kan zijn. De hippocampus is een groep zenuwcellen die middenin de hersenen ligt. Verschillende onderzoeken hebben bewezen dat het formaat van deze hippocampus een rol speelt bij het al dan niet opdoen van PTSS. Zo geeft een kleine hippocampus aan dat iemand vatbaarder is voor PTSS dan iemand met een hippocampus van gebruikelijk formaat. De Amerikaanse psychiater J. Douglas Bremner beweert zelfs dat extreme stress, die door PTSS veroorzaakt wordt, blijvende schade toebrengt aan de hersenen. 

Jos Ebbers is psychotherapeut. Hij heeft al bijna twintig jaar een eigen praktijk en daarnaast werkt hij ook voor het Instituut voor Psychotrauma (IVP). Sinds een aantal jaar is Ebbers gespecialiseerd in Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR). Dit is een behandelmethode voor traumaverwerking die relatief nieuw is. In 1989 werd de methode ontdekt door de Amerikaanse psycholoog Francine Shapiro. Ebbers gebruikt de methode vooral als onderdeel van de therapie.

EMDR is een methode die aan hypnose doet denken. De patiënt vertelt gedachten en gevoelens over het trauma aan de therapeut. Ondertussen wordt de patiënt afgeleid: vaak door de therapeut die zijn hand heen en weer beweegt voor de ogen van de patiënt. Die moet op zijn beurt de hand met zijn ogen volgen. Er kan ook met geluiden gewerkt worden, die de patiënt door een koptelefoon te horen krijgt. Hierdoor verliest de herinnering aan de gebeurtenis zijn kracht en emotionele lading. "De vraag in de academische wereld is niet meer óf, maar hóe EMDR precies werkt", vertelt Ebbers. "Het IVP heeft deze techniek in de jaren negentig overgenomen uit Amerika, en sindsdien is EMDR de voorkeursbehandeling bij traumaverwerking." 

Lange tijd werd PTSS niet erkend, en dus werd er ook geen onderzoek naar gedaan. Volgens psychiater Bremner is dat te wijten aan de populariteit van Freud: zijn uitgangspunt was namelijk dat de basis voor psychische problemen wordt gelegd tijdens de kindertijd. Pas sinds het einde van de Vietnamoorlog in 1975, toen de freudiaanse leer op zijn retour was, werden getraumatiseerde soldaten onderzocht.

Terug naar Crazy. Niels Verheul diende in Cambodja en Rwanda. Op film zien we hem tussen de vluchtelingenkampen rijden. "Binnen een halve dag ben je eraan gewend." Hij heeft zich nooit bang gevoeld. Rare dingen heeft hij wel gezien, maar dat verwerkte hij door er met collega's een grapje over te maken. "Daarna heb je geen hulp meer nodig. De oogkleppentechniek is noodzaak om je werk te kunnen doen”, vertelt hij. Na thuiskomst heeft hij nooit last gehad van zijn ervaringen, hij heeft zelfs geen nachtmerrie over Rwanda gehad. "Ik ben daar gewoon mijn werk aan het doen. That's it."