De dollar is dood. Leve de dollar!

Het jaar 2008 was niet alleen het jaar van de kredietcrisis, het was ook het jaar van de economische doemdenkers. De dollar zou wegvallen als wereldmunt, met alle catastrofale gevolgen van dien en de wereld zou tegelijk in de ban van een permanente oliecrisis raken. Deze doemdenkers maakten echter dezelfde fout als waardoor de crisis veroorzaakt is: ze gingen uit van ongeremde economische groei. 

De kersverse president Obama en zijn minister van Financiën Timothy Geithner staan een zware taak te wachten, het vertrouwen terug winnen van de consument, het bedrijfsleven en de banken. Vertrouwen. Elke westerse economie is hierop gebaseerd. Alle vormen van krediet verlenen is een manier om vertrouwen in de consument of lener te tonen. Zo ook de Amerikaanse huizenmarkt, waar de huidige problemen vorig jaar mee startten.

Door een goed lijkende economie was de afgelopen jaren de huizenwaarde heel hoog, wat resulteerde in een lage rente. Hierdoor kregen consumenten veel vertrouwen in de Amerikaanse economie en werden er veel hypotheken (leningen) verstrekt.

Daarnaast wordt er in de Verenigde Staten veel waarde gehecht aan de 'credit rating' van de aanvrager: een cijfer dat is gebaseerd is op zijn betalingsgedrag in het verleden. Debiteuren met een slechtere krediethistorie worden hierbij aangeduid als ‘subprime’ (minder dan eerste klas); sinds begin deze eeuw werden ook aan deze categorie huiseigenaren hypotheken verstrekt.

Joost van Leenders, econoom van Fortis, legt de geknapte huizenmarktbubbel uit. "De kapitaalmarkt zit in een recessie (neerwaartse spiraal) en het ziet er niet naar uit dat deze de komende tijd stabiliseert. De verkopen dalen, de eens zo hoge huizenprijzen daalden en er staan ook steeds meer woningen te koop wat zorgt voor een blijvende daling van de prijzen. Hierdoor is nu ook het vertrouwen van vastgoedhandelaren en ontwikkelaars ver te zoeken." Als gevolg hiervan daalt ook de overwaarde van de hypotheken. Veel Amerikanen kunnen hun gewone consumptiegedrag niet doorzetten en de complete consumptiemarkt staat onder druk. Volgens Joost van Leenders loopt de misgelopen overwaarde in de honderden miljarden. "Dit verlies werd tot voor kort overigens deels opgevangen door de stabielere arbeidsmarkt."

De FED (Federal Reserve) zou volgens Willem Middelkoop, voormalig financieel journalist bij RTL Z en schrijver van ‘Als de dollar valt’, de rente weer verlagen. "Een logische reactie op de instortende huizenmarkt. Helaas gaan Amerikanen scheutig met leningen om en is inflatie ontstaan." De verliezen die hieruit zijn ontstaan zorgden onmiddellijk voor problemen bij een aantal hedgefondsen (privaat beleggingsfonds). "Doordat teveel van deze fondsen in problemen komen, is het gevaar voor besmetting reëel geworden. De verliezen verspreiden zich als omvallende dominostenen door het financiële systeem."

De Dollar

Door deze ontwikkeling staat de dollar op het meest kwetsbare punt van de afgelopen tientallen jaren, aldus Middelkoop. "Centrale bankiers zullen alles op alles zetten om te voorkomen dat de verkoopdruk van dollars te groot wordt. Uiteindelijk zullen ze de strijd verliezen van valutaspeculanten en andere partijen die hun dollars willen verkopen."

Sinds de toenmalige Amerikaanse president Nixon, in augustus 1971, de belofte verbrak dat de dollar voor goud ingeruild kan worden zitten veel nationale en commerciële banken met een overschot aan dollars. Het IMF (Internationaal Monetair Fonds) deed hier nog een schepje bovenop door te verbieden dat geld door goud gedekt mag worden. De druk van de nationale en commerciële banken om hun dollars te verkopen groeit door de steeds maar dalende dollarprijs. Een direct gevolg hiervan is dat het vertrouwen in de dollar afneemt en landen zoals China, Rusland, Koeweit, Maleisië en de Verenigde Arabische Emiraten af willen van de verkoop van hun grondstoffen, zoals aardgas en olie, in de afgesproken dollar.

Een aflevering 'De dag dat de dollar valt' van het televisieprogramma Tegenlicht schetste hier in november 2005 een situatie voor. Op het moment dat de financiële markten in Azië open gaan en er grote hoeveelheden dollars worden verhandeld, zullen later openende markten hierop reageren door hetzelfde gedrag te vertonen.

Na een reeks van gebeurtenissen kan er dan 10.000 miljard dollar op één dag van hand verwisselen. De grote bankiers kunnen deze vorm van wantrouwen in de dollar niet opvangen. Ze zijn maar berekend op transfers van maximaal 3.000 miljard dollar per dag. Cees Maas, de oud financiële topman van de ING Bank, onthulde in diezelfde documentaire: "Ik moet u eerlijk zeggen, laatst waren alle bankiers bijeen, en iedereen dacht dat een val van de dollar best zou kunnen gebeuren (…) en ik moet u zeggen dat we het niet goed wisten met zijn allen (…) en dat was dus een beetje beangstigend, want normaal weten banken altijd wel wat er moet gebeuren maar dit keer dus niet." Volgens dit scenario kan de val van de dollar uitmonden in het vastlopen van het financiële systeem. Banken, beurzen en andere financiële markten kunnen dan niet meer goed functioneren. Dit zou betekenen dat geld voor korte tijd niks meer waard is, als er al geld opgenomen kan worden. Burgers zouden dan aangewezen zijn op ruilhandel.

Doemscenario’s

Deze en andere doemscenario’s deden de afgelopen jaren de ronde. Auteurs als Willem Middelkoop schreven bestsellers, boeken als 'Als de dollar valt' en 'De permanente oliecrisis'. Inderdaad is het in het najaar van 2008 mis gegaan.  Aan jaren van schijnbaar onstuitbare economische groei is abrupt een eind gekomen, en de meeste Westerse landen bevinden zich nu in een recessie. Met name de Amerikaanse economie staat er slecht voor.

Na het bestuderen van de Amerikaanse cijfers van het vierde kwartaal trok Martin Hutchinson de conclusie dat de daling feitelijk minder negatief uitpakte dan van tevoren was geschat. Volgens Hutchinson duidt dit erop dat de recessie minder diep zal zijn, maar wel langer kan duren. "De VS hebben te kampen met drie economische onevenwichtigheden: een ontoereikende spaarquote, een gevaarlijk tekort op de betalingsbalans en een steeds verontrustender begrotingstekort", aldus Hutchinson in NRC Handelsblad van 3 februari.

Toch is de dollar niet gevallen. Sterker nog, de munt is zich aan het stabiliseren. Het lijkt er eerder op dat de wereld juist in tijden van economische teruggang vertrouwt op de Amerikaanse munt als stabiel baken op de financiële markt. Na een vrije val gedurende het grootste deel van 2008 staat de dollar ten opzichte van de euro op 1,28, net 11 cent lager dan de introductiekoers van de Europese munt van 1,17 in 1999. Landen als China en Rusland, die over grote reserves in dollars beschikken, begrijpen dat ze vooral zichzelf ermee hebben als ze die dollars in één keer op de wereldmarkt storten. De dollar zal dan vallen en de Amerikanen zullen steeds minder Chinese producten afnemen of investeren in Chinese bedrijven.

Ook de olieprijs is van een recordhoogte van 148 dollar per vat in de zomer van 2008 teruggevallen naar 42 dollar per vat vandaag de dag. Willem Middelkoop ging in zijn boek 'De permanente oliecrisis' uit van ongeremde economische groei. "De olie raakt op en de olieprijs zal nooit meer dalen. Dit is het begin van de permanente oliecrisis", zei hij bij de publicatie van zijn boek, voorjaar 2008. Nog geen jaar later is de olieprijs gedaald tot een derde van het niveau waar Middelkoop het over had. Middelkoop maakte onlangs bekend te stoppen als financieel journalist en zich te storten op de goudhandel, "een verzekering van kapitaal in slechte tijden".