Een warm welkom, voor witte Oekraïners

Europa ontvangt miljoenen Oekraïense vluchtelingen met open armen. Maar mensen van kleur die dezelfde oorlog ontvluchten krijgen met allerlei soorten discriminatie te maken. “Iedereen moet nu erkennen dat Europa een probleem heeft met institutioneel racisme”

Patience (21) groeide op in Ghana maar studeerde het afgelopen jaar in Sumy, een stad in het noordoosten van Oekraïne. Ze overleefde Russische bombardementen, zat zestien uur op de grond in een overvolle trein naar Ternopil en hoopte drie maanden lang tevergeefs op een plek aan een Hongaarse universiteit. Daarna trok ze naar Nederland. Bij aankomst op Utrecht Centraal vroeg ze hulp aan een blonde vrouw, genaamd Joanna. Samen trekken ze naar het Humanitarian Service Point.

Eenmaal daar biedt een vrijwilliger in een groen hesje een stoel aan Joanna aan. Patience, nog steeds uitgeput van haar lange reis, wil er ook eentje pakken. “Maar de vrijwilliger draait zich naar me om en zei ‘nee, jij blijft staan’”, zegt Patience. “Ik verstijfde.”

Daarna biedt de vrijwilliger Joanna thee en koffie aan. Maar als hij zich naar Patience toedraait verdwijnt de vriendelijke blik op zijn gezicht. Hij biedt haar slechts water aan, zo vertelt Patience. Joanna bevestigt haar verhaal.

“Toen de vrijwilliger door mijn paspoort bladerde zei hij: ‘Nee, dit is niet goed’”, zegt Patience. “Hij vertelde dat er recentelijk een verandering in de regels is geweest waardoor ze mij niet meer konden helpen”. Patience begrijpt dit niet. Zij had een bericht van het Rode Kruis gelezen waarin stond dat ze voorlopig nog hulp kon ontvangen bij de post op Utrecht Centraal. “Ik wilde het bericht laten zien maar hij wuifde mijn telefoon weg”, zegt Patience. “Hij zei: ‘Zelfs al zou het bericht van de minister-president zelf zijn, ik kan je niet helpen. Het beleid is net aangepast’.”

Patience heeft geluk. De ouders van Joanna kunnen haar opvangen. Maar haar ervaringen in Utrecht zijn haar niet in de koude kleren gaan zitten. “Van alle dingen die ik heb meegemaakt in de afgelopen maanden was de aankomst in Nederland het naarste”, zegt ze.

De opvang van Oekraïense vluchtelingen kan door heel Europa op veel lof rekenen. Niet eerder reageerden lidstaten zo snel en efficiënt op de toestroom van miljoenen ontheemden. Maar waar witte Oekraïense vluchtelingen veelal kunnen rekenen op een warm welkom, een huis en een baan, verloopt de ontvangst van mensen van kleur die dezelfde oorlog ontvluchten een stuk grimmiger. “Iedere persoon van kleur maakt tijdens de vlucht minstens één vorm van discriminatie mee”, zegt Nora Brezger van de Berlijnse Flüchtlingsrat, een organisatie die zich op regionaal niveau hard maakt voor de rechten van vluchtelingen.

De Oekraïense douane trok vluchtelingen van kleur uit bussen en treinen om plek te maken voor ‘echte’ Oekraïners. Op de grens tussen Polen en Oekraïne moesten ontheemden van kleur urenlang in de vrieskou wachten terwijl witte Oekraïners voorrang kregen. Eenmaal over de grens werden zij genegeerd door Poolse vrijwilligers die alleen ‘echte’ Oekraïners naar Warschau reden. En in de Poolse grensstad Przemysl vielen extreemrechtse groeperingen vluchtelingen van kleur aan.

The Gates are Closing 1: Warschau, 1 augustus 2022. Laatste resten van de ontvangsttent voor Oekraïense vluchtelingen bij het centraal station. De meeste derdelanders reisden door omdat ze maar vijftien dagen in Polen mogen blijven.

Volgens Nora Brezger van de Berlijnse Flüchtlingsrat pakten medewerkers van de immigratiedienst in Berlijn van minstens twintig Oekraïense vluchtelingen van kleur het paspoort af om ze vervolgens in een reguliere asielprocedure te dwingen. In minstens dertig gevallen weigerde de Duitse sociale dienst vluchtelingen van kleur het leefgeld te geven waar ze recht op hadden. Accommodatie was moeilijk te vinden, onder andere omdat gastgezinnen aangaven geen vluchtelingen van kleur te willen huisvesten.

Dat gebeurt ook in Nederland. Het Rode Kruis constateerde alleen al in de maand juli vier gevallen waarbij een gastgezin aangaf geen Oekraïense vluchtelingen van kleur te willen opvangen. NuTwente, dat de particuliere opvang van 357 Oekraïners coördineert, maakte dit ook meerdere keren mee.

Maar zijn dat niet allemaal incidenten? “Nee”, zegt Henk van Houtum, hoogleraar Politieke Geografie en Geopolitiek en expert op het gebied van het Europese migratiebeleid. “Het staat vast dat de EU met haar grensbeleid discrimineert op afkomst, en daarmee ook tussen vluchtelingen. In 2001 creëerde de EU twee lijsten met visumvrije en visumplichtige landen. De burgers die geboren zijn in de veelal armere landen, en inderdaad vaker met een donkere huidskleur, zijn visumplichtig. De mensen geboren in de doorgaans rijkere landen zijn visumvrij.”

Met deze lijsten creëert de EU een papieren grens die eigenlijk veel ingrijpender en harder is dan de ijzeren hekken en stenen muren die de EU gebruikt in haar grensbeleid, legt Van Houtum uit. "Het zorgt er namelijk voor dat een vluchteling geboren in Oekraïne, dat op de visumvrije landenlijst staat, onbelemmerd en legaal naar Nederland kan reizen, terwijl een vluchteling uit pakweg Syrië of Eritrea doorgaans alleen met behulp van smokkeldiensten de Middellandse Zee kan oversteken. Het is dat onderscheid dat leidt tot chaos, het illegale terugduwen van de visumplichtige migranten en, hoe schandelijk, de inmiddels tienduizenden doden aan de grens."

"Het huidige visumbeleid is daarmee een vorm van nativisme", aldus Van Houtum. "Hoe vrij je bent in je mondiale bewegingsvrijheid, en daarmee je rechten en waardigheid, wordt namelijk bepaald op basis waarvan je toevallig geboren bent 'The lottery of birth'. Dat is in strijd met de geest van artikel 1 van onze grondwet en artikel 1 van het Verdrag van Lissabon van de EU, die discriminatie op afkomst verbieden, alsook met artikel 1 van de verklaring van de mensenrechten dat stelt dat alle mensen vrij en gelijk in waardigheid en rechten worden geboren. Anders gezegd, de EU hanteert institutionele apartheid in haar grensbeleid, in strijd met de eigen rechtsstaat. De EU maakt daarmee discriminatie, xenofobie en de uitholling van mensenrechten, waar ze zegt tegen te strijden, salonfähig. Met alle gevolgen van dien."

Straatgeluiden verstommen in de onzichtbare wolk hitte die deze zomer door Berlijn trekt. Het is 37 graden. "Met dit soort temperaturen maak ik me zorgen om al die vluchtelingen die vanwege hun aparte status geen zorgverzekering kunnen krijgen", zegt Vicky Germain terwijl er onophoudelijk appjes binnenstromen op haar telefoon.

Vicky Germain is projectmanager bij het CUSBU project en bestiert samen met een aantal andere ngo’s een gemeenschapshuis voor mensen van kleur die de oorlog in Oekraïne ontvluchten. Wie het huis wil bezoeken hoeft niet aan te bellen: de voordeur staat wagenwijd open. Binnen hebben drie jonge vrijwilligers de grootste lol met elkaar, een andere staart aandachtig naar een vel papier, en weer een andere vrijwilliger mompelt instemmende geluiden terwijl ze aan het draadje van haar iPhone-oortjes pulkt. In totaal zijn er zo’n twaalfhonderd vrijwilligers betrokken bij de projecten van CUSBU. “Mensen kunnen hier terecht voor advies, een warme maaltijd en gewoon voor gezelligheid”, legt Germain uit terwijl ze de keuken en de tuin laat zien. “Wij hadden geluk. In april besloot een andere ngo ons te financieren en in juli kregen we subsidie voor het buurthuis.”

Germain is een doorgewinterde activist voor kinder- en migrantenrechten die er onder andere bij was toen de aantallen vluchtelingen uit Syrië in 2015 en 2016 hun hoogtepunt bereikten. Op het moment dat de oorlog in Oekraïne uitbrak besefte zij meteen dat vluchtelingen van kleur een extra kwetsbare groep waren. Samen met een aantal andere Berlijnse organisaties besloot ze te helpen.

Niet alleen hoorde ze veel verhalen over racisme, ook zag ze dat vluchtelingen van kleur overal tegen een papieren muur aanliepen. Het merendeel van hen was student en had een tijdelijke verblijfsvergunning voor Oekraïne. Zij vielen buiten de aparte regeling die veel Europese lidstaten vlak na het uitbreken van de oorlog troffen voor Oekraïense vluchtelingen. Zo werden zij overgeleverd aan logge asielprocedures, terwijl vluchtelingen met een permanente verblijfsvergunning snel en gemakkelijk toegang kregen tot een huis, leefgeld en een zorgverzekering. Zelfs Oekraïners van kleur met een permanente verblijfsvergunning werden anders behandeld dan hun witte landgenoten.

Die verschillende behandeling maakte Vicky Germain ook bezorgd over haarzelf en haar team. Ze woont bijna twintig jaar in Duitsland maar komt van oorsprong uit New York. Ze vroeg zich af wat er zou gebeuren als Poetin door zou stoten naar Duitsland? “Ik kon ten minste nog naar Amerika vluchten om daar te doen wat ik nu doe. Ik hield mijn hart vast voor al mijn collega’s die die optie niet hebben.”

 

Buitenlandse studenten in Oekraïne Op het moment dat de oorlog uitbrak stonden er ruim 75.000 buitenlandse studenten ingeschreven in Oekraïne. Al Jazeera vond uit dat de meeste studenten uit India komen, gevolgd door Marokko, Turkmenistan, Azerbaijan, Nigeria en China. Oekraïense universiteiten zijn relatief goedkoop en bieden onderwijs van goede kwaliteit. Bovendien is het voor buitenlandse studenten die in Oekraïne aan de slag gaan mogelijk om een permanente verblijfsvergunning te krijgen. Buitenlandse studenten kwamen voor het eerst in groten getale toen de Sovjet-Unie in de jaren vijftig toenadering zocht tot derdewereldlanden. Na de val van de muur slonk hun aantal. Maar in de afgelopen drie jaar heeft de Oekraïense overheid ingezien dat er veel geld te verdienen valt met buitenlandse studenten en richtte zij het Oekraïense Overheidscentrum voor Internationaal Onderwijs op, belast met de taak om buitenlandse studenten aan te trekken.

In vrijwel heel Europa krijgen vluchtelingen met een Oekraïens paspoort, vaker met een witte huidskleur, door een speciale beschermingsrichtlijn van de Europese Unie de kans om asielprocedures te omzeilen. Verrassend snel krijgen zij toegang tot alle basisvoorzieningen. Die speciale richtlijn geldt meestal niet voor vluchtelingen met een tijdelijke verblijfsvergunning uit Oekraïne, vaker met een donkerder huidskleur. Zij moeten asiel aanvragen, krijgen geen toegang tot basisvoorzieningen en worden zo gedwongen om buiten te slapen in plekken als Ter Apel. Zo echoot het Europese beleid ten aanzien van Oekraïense vluchtelingen de apartheid in het algemene Europese vluchtelingenbeleid.

Nederland hoorde tot 19 juli bij de landen die onvoorwaardelijk plek bieden aan vluchtelingen uit Oekraïne met een tijdelijke verblijfsvergunning. Maar het veranderde haar beleid om twee redenen. Allereerst heeft het ministerie van Justitie en Veiligheid signalen van misbruik ontvangen van verschillende Veiligheidsregio’s en gemeenten, schrijft staatssecretaris van Justitie en Veiligheid Van der Burg in een brief aan de Tweede Kamer. Uit navraag bij het ministerie blijkt echter dat de staatssecretaris niet kan specificeren hoeveel signalen van misbruik er precies waren en of deze ook daadwerkelijk bleken te kloppen, aldus de woordvoerder.

De tweede reden om het beleid te wijzigen is het feit dat mensen ‘met een tijdelijke verblijfsvergunning veelal veilig kunnen terugkeren naar het land van herkomst’, aldus de staatssecretaris in dezelfde brief. De 22 gemeenten in de Veiligheidsregio Noord- en Oost-Gelderland legden in een brief aan de staatssecretaris uit dat ze bang zijn om draagvlak onder de Nederlandse bevolking te verliezen. “Immers, het alternatief is gewoon terug gaan naar huis. Dat zouden wij ook tegen onze eigen kinderen zeggen wanneer zij tijdens een studie of werk in een buitenland overvallen worden door een oorlog.”

Fairuz Sewbaks is jurist bij stichting PAD Link, een organisatie die zich inzet voor Oekraïense vluchtelingen van kleur. Volgens haar heeft die redenering te weinig oog voor de specifieke situatie van studenten van kleur. "Dat iemand bij thuiskomst niet meteen in een martelgevangenis belandt betekent nog niet dat het voor hen veilig is. Sommigen hebben samen met hun familie alles opgegeven om in Europa te kunnen studeren. Terugkeren is voor hen geen optie. Het enige wat zij nodig hebben is tijdelijke opvang, zodat ze terug naar hun universiteit in Oekraïne kunnen wanneer de oorlog daar voorbij is."

Ook andere organisaties zijn kritisch op het Nederlandse beleid. “In crisissituaties heeft de overheid de plicht om adequate opvang te garanderen aan alle asielzoekers en ontheemden en mag zij daarbij niet discrimineren", zo stelde het College voor de Rechten van de Mens in een oproep op hun website. Het Rode Kruis besloot haar Humanitarian Service Point op Amsterdam Centraal station te sluiten omdat zij het ‘stukje humanitarian’ niet meer kon leveren na de beleidswijziging van 19 juli, zo geeft een woordvoerder telefonisch aan.

The Gates are Closing 2: Berlijn, 4 augustus 2022. Het roze gebouw in de reflectie is de Oekraïense ambassade in Berlijn. Oekraïense wetgeving verbiedt diplomatieke posten om derdelanders te helpen. Wanneer vluchtelingen met een tijdelijke verblijfsvergunning bepaalde belangrijke documenten niet hadden, kregen ze bij de ambassade te horen: “ga maar terug naar Kiev”.

“Toen de oorlog uitbrak zat mijn man in het buitenland en was ik alleen met onze baby”, vertelt Precious Ani (24). Oorspronkelijk komt zij uit Sierra Leone maar ze woonde en studeerde al drie jaar in Kiev toen de eerste bommen vielen. Ze besloot te vluchten en belandde via een vrijwilliger in een opvangplek in Warschau. “Ik wilde werken maar een Poolse vrijwilliger zei dat het niet kon omdat ik geen Oekraïner ben.”

Ze besloot door te reizen naar Duitsland, waar vluchtelingen met een tijdelijke verblijfsvergunning op dat moment nog op tijdelijke bescherming konden rekenen. Maar in de haast van de vlucht was ze het geboortecertificaat van haar dochter vergeten, een noodzakelijk document om aanspraak te kunnen maken op Duitse hulp. Daarop trok ze naar de Oekraïense ambassade. “Ze vertelden me dat ze alleen Oekraïners hielpen en dat ik terug moest naar Oekraïne als ik iets nodig had. Ze waren zo onaardig. Soms weigerden ze zelfs om met me te praten.”

Uiteindelijk zag ze zichzelf gedwongen om terug te gaan en liet ze haar dochter achter bij vrienden in Berlijn. Het regende bommen in Kiev maar ze overleefde de reis en vond het geboortecertificaat. Op de weg terug kreeg ze aan de grens met Polen te horen dat ze het land niet in mocht. Zij zou geen ‘echte Oekraïner’ zijn. Bij een tweede poging werd ze weer tegengehouden. “Ik begon te huilen en legde uit dat ik naar mijn baby toe moest. Een baas kwam erbij en liet me toen gelukkig door.” Eenmaal over de grens wilde ze gebruik maken van de gratis treindiensten voor vluchtelingen uit Oekraïne. Maar ze kreeg te horen dat de gratis trein alleen voor echte Oekraïners was. Dus betaalde ze voor een bus naar Berlijn.

Inmiddels is ze herenigd met haar man en dochter. Maar haar ervaringen lieten diepe littekens achter. “We betaalden gewoon belasting in Oekraïne en droegen bij aan de economie. Maar toch worden we anders behandeld. Ik verwachtte wel dat ik het moeilijker zou krijgen, maar niet dat het zo wreed zou zijn.”

Voor haar dochter heeft ze een paspoort uit Sierra Leone aangevraagd. “Ik wil niet dat ze opgroeit in een omgeving die haar beschouwt als tweederangs burger.”

Precious en Patience konden uiteindelijk wel op hulp van verschillende groepen vrijwilligers rekenen. Aangejaagd door schokkende filmpjes op Twitter, Instagram en Telegram schoten mensen van kleur uit heel de wereld namelijk in actie toen de oorlog uitbrak. Maar ook die vrijwilligers liepen tegen bepaalde grenzen aan. “We hebben hulp gevraagd aan Save The Children, Unicef en het Rode Kruis. Zij waren niet geïnteresseerd om ons financieel te steunen. Er was geen hulp en die is er nog steeds niet”, zegt Criney Insalata, die vanuit Londen een organisatie opzette om studenten te helpen die vastzaten in de Oekraïense stad Sumy. Vrijwilligers Tade Omotosho uit Polen en Fairuz Sewbaks uit Nederland beamen dat.

Nederlanders doneerden miljoenen euro’s aan hulpacties voor Oekraïne. 170 miljoen ging naar de elf organisaties van Giro555. Per mail geven vrijwel alle organisaties aan dat de strijd tegen racisme en discriminatie een integraal onderdeel is van hun identiteit. “Gelijkheid van alle kinderen is de basis en het uitgangspunt van ons werk”, aldus een woordvoerder van Unicef. Save the Children deed in maart middels een persbericht een oproep aan Europese lidstaten om hun tijdelijke beschermingsrichtlijn voor Oekraïense vluchtelingen te verruimen.

Verder verwijzen meerdere Giro555-organisaties naar een verdrag dat zij ondertekenden dat hen verplicht op te komen voor de meest kwetsbaren. Sommige organisaties bieden aparte workshops voor hun medewerkers aan om hen te wapenen tegen racisme en discriminatie. Ook hebben twee organisaties een aparte werkgroep die discriminatie op de werkvloer moet tegengaan.

Echter, de redactie van Small Stream Media keek ook naar hun jaarverslagen, documenten van tientallen pagina’s waarin de organisaties hun jaarrekening, visie en projecten toelichten. In negen van de elf verslagen komt het woord racisme helemaal niet voor. Het woord discriminatie komt slechts in vier van de elf verslagen voor. Alleen Plan International komt in haar jaarverslag uitgebreid terug op het belang van de strijd tegen racisme.

Jeff Kwasi Klein is expert op het gebied van racisme. Hij is onderdeel van een speciale commissie die de lokale overheid in Berlijn adviseert over discriminatie en probeert met de ngo Each One Teach One (EOTO) bewustzijn te creëren. Zo monitort EOTO individuele gevallen van discriminatie in Berlijn en runt het naar eigen zeggen de grootste bibliotheek in Duitsland met literatuur van zwarte schrijvers. “Wat je ziet is dat we in de discussie rondom racisme telkens neigen naar een analyse van de intenties. Dan is het heel moeilijk om racisme te bewijzen en komt men vaak tot een andere verklaring voor het gedrag van individuen, overheden en andere organisaties. Maar als we kijken naar de geleefde ervaring van vluchtelingen van kleur in Europa, dan vormt zich een duidelijk beeld. Zij krijgen te maken met dichte deuren, botte mededelingen en kunnen doorgaans rekenen op minder rechten. Dat is institutioneel racisme en Europa heeft daar een veel groter probleem mee dan het zelf beseft.”

The Gates are Closing 3: Deze roodwitte beer verwelkomt vluchtelingen die op Berlin Hauptbahnhof aankomen. Naast de ingang van de welkomsthal staat een bord met de tekst "Only for refugees from Ukraine!"

Een week na de ervaring op Utrecht Centraal zitten Patience en Joanna in een Utrechts café. Morgen pakt Patience de Flixbus naar Portugal, een van de weinige plekken waar vluchtelingen met een tijdelijke verblijfsvergunning welkom zijn. Daar hoopt ze snel reactie te krijgen van een van de Hongaarse universiteiten waar ze zich aanmeldde. Dat zou een langer verblijf in Europa legitimeren.

Sommige mensen raadden haar af om naar Portugal te gaan. Ondanks de betere regels zijn ze in Portugal ook sneller met deporteren, en haar thuisland Ghana wordt gezien als een veilig land. Toch neemt Patience het risico. Naar Ghana wil ze in ieder geval niet. “Ook al zien Europeanen het als een veilig land, ik kan daar niet mijn dromen verwezenlijken. Het heeft me jaren gekost om mijn plek aan een goede universiteit te krijgen. In Oekraïne had ik die. Als ik terug ga naar Ghana ben ik weer bij nul en heb ik minstens twee jaar weggegooid”, legt ze uit. Dan stokt haar adem en krijgt ze tranen in haar ogen. “Ik had gehoopt dat ik inmiddels wel weer een vaste plek zou hebben.”