Van een criminele gang naar een sociale beweging

De criminele bendes uit de Kaapverdische hoofdstad Praia bepaalden kort geleden nog het straatbeeld. Drugssmokkel en ganggevechten waren aan de orde van de dag. Nu is het opvallend stil rondom gewelddadige gangs. Ex-gangleden zijn positief over hun toekomst en zijn zelfs een sociale beweging begonnen. Ze noemen het een revolutie.

Korrenti di Ativista is zo’n sociale beweging. João Monteiro, maar noem hem liever Uve, leidt de revolutie. Dat geloof je meteen. Hij is onafscheidelijk van zijn legerjas. Hij draagt zijn dreadlocks over zijn schouders, soms in een doek. Hij heeft een vastberaden en scherpe blik in zijn ogen. Vurig vertelt hij over 'zijn' Korrenti di Ativista, een Verbond van Activisten, die de jongeren van de achterstandswijk Achada Grande Frente hoop op de toekomst wil bieden. Als socioloog is hij afgestudeerd op het gemeenschapsproject in de wijk waar hij zelf is opgegroeid. Hij heeft de wijk om zich heen zien aftakelen, maar hij is zelf nooit lid geweest van een gang.

Hij loopt door een gebouw dat decennia geleden een overdekte vismarkt had moeten worden. Die functie heeft het nooit gekregen. Het werd in plaats daarvan de openbare badkamer van de wijk. Op 23 februari 2013 besloot Uve met een aantal vrienden – zijn soldaten – het gebouw schoon te maken. Ze creëerden er een ontmoetingsplek voor iedereen uit de wijk. Jongeren kunnen er nu lessen volgen in Italiaans, toerisme of dans, er is kinderanimatie en muziek. Weer anderen zijn er eigen bedrijfjes begonnen. Zo maakt Salvador uit Guinee houtsnijwerken en hij verkoopt deze. Op het platte dak van het gebouw werkt een groep mannen aan meubels van sloophout. Het meubelbedrijfje bestaat al uit zes werknemers. Per dag lopen wel honderd jongeren de deur plat om te timmeren, te internetten, muziek te maken, of om gewoon rond te hangen, met een van de vele zwerfhondjes en –katjes op schoot.

Jeugdwerkloosheid

De tien Kaapverdische eilanden, vijfhonderd kilometer voor de kust van Senegal, worden vaak genoemd als hét voorbeeld van ontwikkeling voor andere Afrikaanse landen. De economische en politieke stabiliteit is bijzonder te noemen. Maar met de sterke ontwikkeling zijn ook de sociale problemen gegroeid.

De wijk Achada Grande Frente was vroeger absurd, volgens de jongeren die betrokken zijn bij Korrenti di Ativista. Er werd gestoken, gestolen en gevochten. Taxichauffeurs weigerden de wijk in te rijden. Ze zetten je dan af aan de rand van de wijk, uit angst beroofd te worden. Rivaliserende gangs domineerden het buitenleven. In 2011 werden 39 moorden gepleegd in Praia (toen 100.000 inwoners), waarvan 28 liquidaties. Dat is bijna drie keer zoveel als in heel Nederland. Sindsdien is het rustiger.

Hoewel de gangs grotendeels uit het straatbeeld zijn verdwenen, viert de niet-georganiseerde criminaliteit, vooral bestaande uit jongeren onder de zestien, hoogtij. Jeugdwerkloosheid en drugsgebruik voeden deze trend. Kaapverdië ligt gunstig op de drugsroute tussen Zuid-Amerika en Europa. Bovendien zijn de grenzen door de geografische ligging moeilijk de bewaken.

De jongeren van nu worden de verloren generatie genoemd vanwege de hoge werkloosheid. Velen komen in de criminaliteit of prostitutie terecht. Het probleem doet zich vooral voor in grote steden als Praia. Het werkloosheidscijfer ligt rond de elf procent, maar van alle jongeren tussen de vijftien en vierentwintig jaar zit meer dan twintig procent zonder baan.  “Door de jongeren als verloren generatie te bestempelen, gaan politici voorbij aan de structurele problemen die daaraan ten grondslag liggen”, aldus Uve. “Er zit veel talent in jeugd, maar dat krijgt niet de kans.” Het gebrek aan gespecialiseerde opleidingen in het land is een van de belangrijkste oorzaken van de slechte arbeidspositie van de jongeren. Aanbod en vraag van afgestudeerden sluiten maar weinig op elkaar aan.

Kaapverdië had bijvoorbeeld lange tijd een tekort aan geschoold personeel in de toerisme-industrie. Naar westerse maatstaven was het personeel klantonvriendelijk en sprak het slecht Engels. Toerisme-opleidingen hebben dat niveau nu flink opgetrokken, maar hoteleigenaren prefereren nog steeds de buitenlandse werknemers, die bekend zijn met de wensen van de westerse toerist. Bovendien is Kaapverdië sterk afhankelijk van import. Hoge importcijfers betekenen weinig banen in eigen land en hoge prijzen vanwege invoer.

Sanaz (26) sloot zich op zijn zestiende aan bij een gang in Achada Grande Frente. Om naar zijn school te komen, moest hij dwars door het territorium van een rivaliserende bende. Dat werd op een gegeven moment zo gevaarlijk dat hij met school moest stoppen. Hij stak zijn tijd in optrekken met zijn gangmaten, in kleine berovingen en cafégevechten. Littekens in zijn gezicht herinneren aan die tijd. Nu heeft hij vrede gesloten met de meeste vijanden. Alleen in de wijk Lém Ferreira durft hij niet te komen, Snoop en zijn vrienden zouden hem daar nog zomaar kunnen aanvallen. Sanaz stak vier jaar geleden in een cafégevecht een stuk glas in het hoofd van Snoop, die hem dat nog niet heeft vergeven. Volgens Sanaz biedt Korrenti di Ativista hem hoop. Hij leert veel over graffiti, recyclen en computers. Hij ontwikkelt zijn talent. Later wil hij zijn kennis doorgeven. “Ik denk nu na over de toekomst.”

Een paar dagen later vertelt Snoop dat Sanaz en hij met elkaar hebben gesproken en nu vrienden zijn. Snoop is net bezig met het schilderen van een gebouw in de wijk Lém Ferreira dat de week daarvoor nog dienst deed als afvaldump. Een aantal werkloze jongeren, een priester en een sociaal medewerker hebben de handen ineengeslagen en maken er een vergelijkbare ontmoetingsruimte van als in Achada Grande Frente. Uve heeft aan Lém Ferreira de verf geschonken.

Amílcar Cabral

Volgens Uve is Sanaz het ultieme symbool van de culturele revolutie die hij wil ontketenen. Dat is een revolutie naar het voorbeeld van Amílcar Cabral, de leider van de onafhankelijkheidsbewegingen in Kaapverdië en Guinee-Bissau in de jaren zestig en zeventig. “Korrenti is ontstaan uit een diepgewortelde behoefte in de geest van de zonen en volgelingen van Cabral”, schrijft Uve in een opiniestuk in de nationale krant. “Het is geen gewelddadige guerrillarevolutie. Het is een vredige beweging, bedoeld om een klimaat te creëren van dialoog en jeugdparticipatie in politieke besluitvorming en de gemeenschap.” Net als Cabral vechten de sociale revolutionairen tegen het systeem, waarin weinig ruimte is voor de stem van het arme volk. Veertig jaar geleden, vlak voor de onafhankelijkheid van Kaapverdië in 1975, werd Cabral vermoord. Nu wil Uve zijn strijd voortzetten in een culturele revolutie. Niet moorden en stelen, maar ontwikkeling van talent en het delen van kennis.

Korrenti di Ativista kampt met een financieringsprobleem. De overheid heeft hun toegevoegde waarde nog niet erkend. Hulp komt van het Braziliaanse AfroReggae. Dit project, gesteund door het VN-Ontwikkelingsprogramma, gelooft in muziek en educatie om het leven van jongvolwassenen te verbeteren en te voorkomen dat gangs groeien. Door workshops in dans, recycling en percussie is er een grotere kans dat jongeren niet in drugs- en ganggeweld verzeild raken, is de gedachte.

Volgens Redy Lima, Kaapverdisch onderzoeker naar gangs en geweld, valt er sterk te twijfelen aan het succes van dit soort initiatieven. Ten eerste waren er nog nooit zoveel jeugdbendes als nu: 111 om precies te zijn, vergeleken met 92 op het criminele hoogtepunt van 2006-2008. De bendes zijn nu alleen inactief en dat is niet vreemd, volgens Redy. “Er is inderdaad sprake van een soort vrede. Maar wanneer de volgende verkiezingen plaatshebben in 2016, zou dat zomaar kunnen veranderen. Politieke partijen gaan dan campagne voeren. Via de dominante gangs in de wijk kunnen partijen hun kiezers bereiken. Ze geven de bendes dan geld om de veiligheid van hun wijkbezoek te garanderen, maar ook om huizen te bouwen voor families, om sanitaire voorzieningen te bouwen, et cetera. Vaak komt dit geld verkeerd terecht, namelijk in de drugs- en wapenhandel. Door de financiële injecties worden gangs sterker.” De kwestie die Redy aansnijdt ligt vanzelfsprekend gevoelig. De feiten pleiten voor zijn gelijk. In de verkiezingsjaren 2006 en 2011 was de activiteit van de criminele gangs het hoogst.

Dan is vorig jaar ook nog een grote drugsvangst gedaan in de haven van Praia. De vangst van 1.500 kilo cocaïne was wereldnieuws. Het drugsnetwerk dat hiermee kon worden opgespoord was gigantisch en omvatte zelfs de directeur van de nationale beurs. Dit jaar is het daarom extra rustig met de drugshandel en drugsgerelateerd geweld. De meeste onruststokers zijn opgepakt en zitten in de gevangenis.

De komende jaren komen die zware jongens weer vrij. “Goede reclassering bestaat niet in Kaapverdië. Deze mannen kunnen en willen vaak niet anders dan terug de criminaliteit in”, zegt Redy. Samen met de verkiezingen van 2016 en de geldstromen die daarmee op gang worden gebracht, zou zomaar een nieuwe gangoorlog kunnen uitbreken. Uve gelooft niet in deze theorie. “Dat is nooit onderzocht”, bijt hij Redy Lima toe. Zijn revolutie zal de grillen van de tijd hoe dan ook doorstaan en in de voetsporen van Amílcar Cabral Kaapverdië voorgoed doen veranderen.