Gelekte documenten laten zien hoe het ‘PR-bedrijf van het Kremlin’ opereert

Tientallen nieuw gelekte documenten van het aan het Kremlin gelieerde Russische PR-bedrijf Social Design Agency (SDA) tonen hoe Rusland ook met fysieke acties verdeeldheid probeert te zaaien in westerse landen. Zo blijkt SDA verantwoordelijk voor het plaatsen van varkenshoofden bij moskeeën en het besmeuren van synagoges in Frankrijk vorig jaar. Ook in Nederland zijn de desinformatiecampagnes van het bedrijf actief.

De interne documenten kwamen in handen van het Estse Delfi, die het deelde met het onderzoekscollectief OCCRP. Het Social Design Agency (SDA) staat in het Westen al een tijd op de radar: ze kwamen in 2022 in opspraak door operatie Doppelgänger. In die campagne maakten ze met behulp van AI kopieën van de websites van Europese media zoals Bild, ANSA, The Guardian en RBC Ukraine om die vervolgens te vullen met desinformatie. Uit de gelekte documenten blijkt dat SDA nog allerlei andere campagnes heeft lopen en daarmee miljoenen mensen bereikt.

Hoewel het SDA geen officieel onderdeel is van de Russische overheid, zijn de lijntjes met het Kremlin kort. In een verklaring van het Amerikaanse ministerie van Financiën staat dat de SDA oprichter Ilya Gambachidze tussen april 2022 en april 2023 maar liefst 20 afspraken had met de Russische presidentiële administratie. Die ontmoetingen waren met Sergej Kiriënko, de tweede stafchef van president Poetin en in de volksmond diens rechterhand. Kiriënko speelt een centrale rol in Ruslands pogingen om verkiezingen te beïnvloeden. Hij staat al sinds 2020 op een Europese sanctielijst wegens zijn betrokkenheid bij de vergiftiging van Navalny. Ook SDA oprichter Ilya Gambachidze staat sinds 2023 op die sanctielijst.

Door de samenwerking met het Kremlin haalt het SDA een hoop geld binnen. Uit vorig jaar verschenen onderzoek van de Zweedse Psychological Defence Agency blijkt dat het jaarlijkse budget van Kiriënko voor de ‘informatie-oorlog’ 600 miljoen bedraagt, waarvan het SDA een groot deel ontvangt. Bij het bedrijf werken inmiddels meer dan 100 mensen.

Ook actief in Nederland
Sinds de grootschalige invasie van Oekraïne speelt het SDA een cruciale rol bij Russische beïnvloedingsoperaties in Europa. Het rolt succesvolle campagnes uit waarin ze bijvoorbeeld president Zelensky van Oekraïne beschuldigen van corruptie en het leiden van een extreem luxueuze levensstijl. In juni 2025 meldt een nepversie van het Arabische kanaal Al-Arabyia dat Zelensky voor 3,2 miljoen euro een appartement heeft gekocht voor zijn moeder in Dubai in de Burj Khalifa, de hoogste wolkenkrabber ter wereld. Dit nepnieuws werd al snel ontkracht. Ook de berichten die SDA verspreidde dat Zelensky’s schoonmoeder een luxe villa in Egypte zou hebben gekocht is aangetoond onwaar.

Verhalen van deze strekking worden verzameld in de dataset van Signal Jam, het project van onderzoekscollectief Open Eyes waarin journalisten en programmeurs onderzoek doen naar Russische desinformatie in het Nederlandse publieke debat.

Zo verspreidde het Nederlandstalige X-account Gewoon Merel in april een bericht waarin werd beweerd dat een appartement van Zelensky was getroffen bij een Iraanse aanval op Dubai.

Deze post werd meer dan 4 miljoen keer bekeken. Hoewel de luxe expat-enclave Creek Harbour inderdaad werd geraakt door Iraanse drones op 12 maart, verwijst dit X-account dus naar het appartement dat Zelensky überhaupt niet bezit. Het lijkt dat dit de zoveelste versie is van het verhaal ontstaan uit de koker van het SDA.

Een enorm bereik
Het SDA blijkt een enorm bereik te hebben met zijn campagnes. Uit onderzoek van het Poolse medium Frontstory.pl en het Estse Delfi naar de activiteiten van het netwerk rond de Europese Parlementsverkiezingen blijkt dat een door het SDA aangestuurd botleger in de eerste vier maanden van 2024 maar liefst 33,9 miljoen reacties plaatste op sociale media. Ook creëerde het bedrijf bijna 40 duizend ‘content units’ op sociale media, zoals video’s, memes en grafieken.

De precieze impact van desinformatie is lastig te meten. Het SDA claimt zelf betrokkenheid bij enkele beroemde incidenten met desinformatie. Zo zouden zij hebben bijgedragen aan de in 2023 gebruikte leugen door de huidige Amerikaanse vicepresident J.D. Vance dat Zelensky twee superjachten zou hebben gekocht. Dit was een van Vance’s argumenten om de Amerikaanse wapensteun aan Kyiv te stoppen.

In 2024 vond NRC ook al meerdere voorbeelden van SDA-verhalen op het Nederlandse X. Het ontdekte een nepverhaal over Oekraïense wapens in de handen van Hamas en vond dat complotdenker Joost Niemöller een SDA-hoax verspreide over een vliegtuig vol krijgsgevangenen dat door een Westerse patriotraket zou zijn neergehaald.

Het SDA verspreidt bovendien geregeld berichten waarin wordt beweerd dat Zelensky drugsverslaafd zou zijn. Hoewel deze claim eerder door EUvsDisinfo is weerlegd, blijft zij regelmatig opduiken. De Signal Jam-dataset van onderzoekscollectief Open Eyes laat zien dat dergelijke berichten consequent onderdeel uitmaken van bredere desinformatiecampagnes.

Plannen voor 2026
De gelekte documenten laten zien dat nieuwe campagnes steeds roekelozer worden en er meer werk wordt gemaakt van zogenaamde ‘cognitieve aanvallen’. Zo was het bedrijf verantwoordelijk voor het plaatsen van varkenshoofden voor moskeeën in Parijs in september vorig jaar en stuurde het mensen naar het Parijse Holocaustmuseum en synagoges om die met groene verf te besmeuren. Dit soort acties zijn bedoeld om de interne verdeeldheid in Westerse landen te vergroten, zo blijkt uit de documenten. Dat dit succesvol kan zijn, zie je onder andere in de Reddit-reacties op dit incident.

Uit de gelekte documenten blijkt ook dat het SDA sinds 2023 een nieuwe focus heeft. Namelijk het ‘aanwakkeren van economische zorgen en politieke verdeeldheid in Europese samenlevingen’. In een van de gevonden documenten zet Sofia Zacharova, die vanuit de regering-Poetin de campagnes overziet, de kaders uiteen van hoe een beïnvloedingscampagne gericht op Westerse landen het Russische buitenlandbeleid kan ondersteunen.

Zacharova schrijft: “We zijn van plan dit doel voornamelijk te bereiken door de interne tegenstellingen tussen de heersende elites te verdiepen, protestactiviteiten onder oppositiekrachten te stimuleren, anti-regeringsprotesten te escaleren en het apathische deel van het electoraat in NAVO-landen en hun satellietstaten ‘op te hitsen’.”

Een van de Russische doelen voor 2026 blijkt het maken van een database waar 10 duizend accounts van opinieleiders op sociale media mee kunnen worden gemonitord. Tijdens een speciaal evenement over Russische beïnvloeding van onderzoekscollectief Open Eyes in samenwerking met Haagsch College en Argos in Nieuwspoort waarschuwde Jelle Postma, de oprichter van de ngo Justice for Prosperity hier al voor.

Volgens Postma houdt Moskou in de gaten welke actoren in een samenleving verantwoordelijk zijn voor ‘frequente destabilisatie’. Met de nieuwe tool wordt de content van sociale media-accounts van deze actoren verzameld, in Rusland verder uitgewerkt en als een ‘spervuur’ in veelvoud weer teruggestuurd naar het land van oorsprong om te helpen destabiliseren, aldus Postma.

Tegenwicht bieden aan de stroom desinformatie van het SDA is geen eenvoudige opgave. Westerse media, factcheckorganisaties en onderzoekers proberen misleidende berichten zo snel mogelijk te ontkrachten en van context te voorzien. Toch blijkt dat deze aanpak niet altijd het gewenste effect heeft. Uit het eerder genoemde Zweedse onderzoek komt naar voren dat het SDA de hoeveelheid aandacht voor zijn campagnes nauwlettend volgt. Daarbij geldt het aantal factchecks dat over een desinformatieverhaal verschijnt zelfs als een indicator van succes. Hoe vaker een claim wordt besproken en weerlegd, hoe groter volgens het SDA kennelijk de impact van de campagne is geweest. Daarmee ontstaat een ongemakkelijke paradox: juist de pogingen om desinformatie te bestrijden, kunnen voor de verspreiders ervan dienen als bewijs dat hun boodschap het publieke debat heeft bereikt.