Rampenvoorbereiding in het Orkaanseizoen

Midden-Amerika is bijna mijn tweede vaderland. In juni 1999 kwam ik hier voor het eerst. Ik bracht toen een kort werkbezoek voor het Rode Kruis in het kader van het rehabilitatieprogramma na orkaan Mitch. Deze orkaan is hier nog lang niet vergeten. Al is het dit jaar tien jaar geleden sinds die grote schade aanrichtte. Na Mitch hebben we nog een hele serie orkanen en tropische stormen langs zien komen.

Esther Barend werkt voor het Rode Kruis in Guatemala. In de rubriek Verbeter de wereld doet zij de komende maanden verslag van haar werkzaamheden en haar leven in Guatemala.

Bijvoorbeeld de tropische storm Stan, die Guatemala in 2005 hard trof. Hetzelfde jaar trof de orkaan Beta de Noord-Atlantische Autonome Regio (RAAN) van Nicaragua. In september 2007 werd hetzelfde gebied getroffen door orkaan Felix. We zouden toen net een casestudy in RAAN gaan maken met een journalist, cameraman en fotograaf over onze projectactiviteiten daar. Maar we moesten het roer behoorlijk omgooien vanwege Felix. We konden hen moeilijk meenemen naar trainingen en workshops, want de deelnemers waren de bewoners van de getroffen dorpen. Daarvan stond soms niet één huis meer overeind.

Orkaanseizoen

Op dit moment zitten we midden in het orkaanseizoen. De orkanen Gustav, Hanna, Ike en Josephine hebben schade aangericht op Haïti en Cuba en in het zuiden van de Verenigde Staten. September en oktober zijn traditioneel de maanden met de meeste regen, tropische stormen en orkanen, die overstromingen en aardverschuivingen kunnen veroorzaken.

Ondanks onze grote interesse in de weervoorspellingen van INSIVUMEH (Guatemala) en INETER (Nicaragua) zitten we er even vaak naast als het KNMI. Vele malen per dag zoeken we op internet informatie over de mogelijke formatie van tropische stormen en orkanen in de Atlantische Oceaan. We zoeken hun voorspelde trajecten om op tijd de rampenvoorbereiding op gang te kunnen helpen zetten. Maar van de Stille Oceaankant kunnen ze ook komen, al komt dat minder voor. Dit jaar was er een orkaan, genaamd Alma, die voor het orkaanseizoen ‘officieel’ begon, de kust van Nicaragua en Costa Rica teisterde. We moesten zelfs de jaarlijkse Rode Kruis bijeenkomst ter voorbereiding op het orkaanseizoen nog houden. Alma was nog niet over of Arthur kwam hard aan via de Atlantische Oceaan op de Caribische kust van Belize.

Regentijd

Nu hoeft er niet een orkaan langs te komen om overstromingen of landverschuivingen te veroorzaken. In de regentijd, die vrijwel samenvalt met de orkaantijd, kunnen de waterstanden van de rivieren zo hoog worden dat deze buiten hun oevers treden en overstromingen veroorzaken. Dit gebeurt met zo’n rap tempo dat het moeilijk is voor de bewoners om op tijd een veilig heenkomen te vinden. Op sommige plaatsen raakt de aarde zo verzadigd van al het regenwater dat het van de berghellingen naar beneden komt. Voorheen werd de grond en veel regenwater vastgehouden door bomen en andere vegetatie, maar de ontbossing heeft hier flink toegeslagen en vele berghellingen kaal en kwetsbaar achtergelaten.

Zo’n aardverschuiving hebben wij, een paar collega’s en ik, 13 september meegemaakt op de terugweg van een workshop in San Salvador naar Guatemala Stad. Het regende pijpenstelen en daardoor zagen we niet alle gaten in de weg op tijd. Met als gevolg dat we flink door elkaar gehusseld werden in het busje dat het Guatemalteekse Rode Kruis ons geleend had. Maar daar zijn we aan gewend. Alleen resulteerde het deze keer in een lekke band die ons aardig wat vertraging opleverde. Het werd al donker toen we in een enorme file terecht kwamen op zo’n dertig kilometer voor Guatemala Stad.

De weg bleek geblokkeerd te zijn vanwege een aardverschuiving. Nou komen die regelmatig voor op deze route. Maar sinds de weg vorig jaar verbreed is tot een tweebaansweg, gebeurt het toch veel minder vaak dat beide richtingen buiten gebruik raken. Na uren wachten bereikten we een afslag waarmee we via een omweg naar Guatemala Stad zouden komen. Daarop kwamen we nog een paar kleine aardverschuivingen tegen en een verzakking van de rijbaan van enkele meters. Over de diepte heb ik het liever niet. De weg die we oorspronkelijk wilden nemen, werd om vier uur ’s morgens pas weer vrijgegeven.

Huizen, riolering en waterleidingen voldoen vaak niet aan alle bouwnormen, ook de locaties niet. Dat levert een hoger risico lopen schade op. Schade aan riolering en waterleiding laten water door dat zand en kleine steentjes met zich mee kan voeren en zo de grond uitholt. Samen met hevige regenval heeft dit voor verschillende aardverschuivingen en –verzakkingen gezorgd.

Werkzaamheden Rode Kruis

Mijn interesse in het weer heeft direct te maken met het soort projecten dat ik ondersteun sinds begin 2006. Het centrale thema daarvan is klimaatverandering in relatie tot de voorbereiding op rampen. Zodat mensen zich zoveel mogelijk zelf kunnen redden en weerbaarder worden. Op dit moment gaat het om twee projecten die hier in de regio in uitvoering zijn met ondersteuning van het Nederlandse Rode Kruis. In het noorden van Nicaragua is dat een driejarig project gefinancierd door de Europese Unie. En in het oosten van Guatemala is dat een project van anderhalf jaar gefinancierd door de Nationale Postcodeloterij.

We kunnen niet per ramp bekijken of deze nu veroorzaakt wordt door klimaatverandering of niet. Voor de mensen die getroffen worden door een ramp, is dat ook niet van belang. Wel is het van belang dat zij weten dat er zich andere rampen voor kunnen doen door klimaatverandering dan men in deze gebieden gewend is. Dat deze frequenter voor kunnen komen en dat ze heftiger kunnen uitvallen. Ze kunnen extremer weer verwachten zoals langere, intensere droogtes en kortere regentijden, maar met heftigere regenval.

De projecten zijn gericht op bewustmaking van wat klimaatverandering is, wat de humanitaire gevolgen kunnen zijn, welke informatie van belang is om die te beperken en wat kunnen we concreet doen om ons voor te bereiden op mogelijke rampen. We proberen zoveel mogelijk samen te werken met ministeries (Milieu, Landbouw, Gezondheidszorg en Onderwijs), Universiteiten en scholen. Met meteorologische instituten en andere organisaties die zich met klimaatverandering bezighouden.

Sinds enige tijd woon ik in Managua, waar het meestal flink warm is, maar waar het ook behoorlijk regenachtig kan zijn. Soms regent het drie dagen achter elkaar en hard ook. Dat is toch niet wat je je voorstelt bij wonen in de tropen: zon, kokospalmen en een hangmat. De hangmat heb ik in deze regentijd voorlopig niet nodig.