Hoe de macht van het Turkse leger kleiner lijkt te worden

Op 6 januari 2012 werd in Turkije oud-chef van de strijdkrachten Ilker Basbug, gearresteerd. Hij wordt ervan verdacht deel uit te maken van een netwerk dat een coup tegen de regering zou hebben beraamd. De arrestatie van Basbug kwam voor veel Turken als een verrassing, toch is het opsluiten van (oud)militairen en legerofficieren geen uitzondering meer in Turkije. Hoe is dat mogelijk in het land waar de macht van het leger tot zo’n acht jaar eerder onschendbaar leek?

De Turks-Engelse krant Today's Zaman schrijft dat honderden Turkse officieren, zowel gepensioneerd als in actieve dienst, in gevangenissen zitten in afwachting van een proces. Velen van hen zitten vast op verdenking van betrokkenheid bij het ultra-nationale netwerk ‘Ergenekon’. Volgens de aanklacht tegen de verdachten hadden ze plannen om de regering van zittend premier Recep Tayyip Erdogan omver te werpen. Basbug is de hoogste (ex)militair die tot nu toe is gearresteerd.

Tot de AK-partij in 2002 aan de macht kwam, leek het arresteren van zulke grote groepen legerofficieren en militairen onvoorstelbaar. Van oudsher heeft het Turkse leger een aantal belangrijke machten, waaronder het bewaken van de seculiere staat en de stabiliteit in Turkije. Deze machten zijn te herleiden tot de tijd dat Mustafa Kemal Atatürk aan de macht kwam. Hij voerde vergaande moderniseringen door in Turkije, waaronder dus de scheiding tussen ‘moskee’ en staat.  Sinds zijn dood in 1938, heeft het leger drie keer een staatsgreep gepleegd. De situatie was tot 2002 zo, dat het leger eigenlijk boven de burgerregering stond. De regering moest altijd rekening houden met de macht van het leger. Tegenwoordig lijken de rollen omgedraaid.

Het aanzien van het leger naar buiten toe, is sinds de arrestaties flink aangetast. Het leger lijdt onmiskenbaar gezichtsverlies en lijkt ook macht te verliezen, maar het is de vraag of het in werkelijkheid ook echt verzwakt is of blijft. De Turkse regering heeft een groot belang bij een sterk leger, want bij een conflict, zoals de bezetting van Noord-Cyprus, is een sterk leger en een goede onderlinge relatie tussen de overheid en het leger onmisbaar. De Turkse regering zal er daarom alles aan doen om de aanhang voor de AK-partij binnen het leger zo groot mogelijk te maken. Wanneer de Turkse premier Erdogan nieuwe officieren benoemt, zullen dit waarschijnlijk aanhangers van zijn partij zijn. Dit gebeurde eerder bij de benoeming van de huidige chef-staf van de strijdkrachten Necdet Özel. “Hij is zeer goede vrienden met Erdogan”, aldus Bram Vermeulen in het NOS-journaal. De Turkse krant Radikal schreef over de in augustus benoemde Özel: “Het is een echte gentleman die zijn grenzen kent en zich niet bemoeit met politiek.” En dat laatste is natuurlijk precies wat Ergodan nodig heeft.

EU-voorwaarden

De vicevoorzitter van de AK-partij, Hüseyin Tanrıverdi, vertelde een paar weken geleden in de Turks-Engelse krant Hürriyet Daily News, dat de arrestatie van Basbug nodig is om Turkije verder te democratiseren. “De rechterlijke macht doet zijn taak. In een democratie is iedereen voor het recht gelijk.” Ook de Turkse president Abdullah Gül beaamde dat in zijn verklaring: “Voor justitie is iedereen gelijk”, zei hij. Voor de Turkse overheid lijkt democratisering van het land dus de voornaamste reden om legerofficieren en militairen op te pakken. Ook de eis van de Europese Unie dat Turkije voor toetreding bij de EU democratischer moet worden en de macht van het leger moet hebben verkleind, zou een aanleiding voor de arrestaties kunnen zijn.

Het is echter maar de vraag of aanpassing aan de EU-voorwaarden de werkelijke reden is. Het terugdringen van de seculiere invloed, de erfenis van Atatürk, staat tenslotte hoog op het verlanglijstje van de AK-partij. De EU heeft zich niet uitgelaten over de arrestatie van Basbug en andere militairen. Mocht het zo zijn dat de Europese Unie en Turkije afzien van nauwere samenwerking en Turkije dus niet toetreedt tot de EU, dan is het nog maar de vraag wat er met het Turkse leger gebeurt.