De schaduwzijde van economische ontwikkeling

Glagah beach, in de Indonesische provincie Kulan Progo, is één van de mooiste stranden ten zuiden van Jogyakarta, althans zo staat het strand beschreven in de meeste reisgidsen. Volgens de lokale bevolking duurt deze schoonheid echter niet lang meer. De ijzerertswinning maakt het voor de boeren lastig om het land te bewerken en het kustgebied raakt aangetast door erosie.

“Toen er vers water werd gevonden onder onze landbouwgronden was iedereen erg verheugd. Het zou het bewerken van de grond veel makkelijker maken”, aldus Hangga Agusta, boer en tegenwoordig ook activist. “Maar bij de ontdekking van ijzererts sloeg de stemming al snel om. Er kwamen steeds vaker buitenlandse investeerders langs die ons land wilden kopen. Bijna niemand wil vertrekken, maar de lokale overheid heeft veel belang bij een mijnbouwoperatie.”

De druk wordt daarom flink opgevoerd op de lokale bevolking. Dat ging eerst nog relatief vriendelijk: “Ze boden best aardige bedragen voor ons land, maar we wonen hier al jaren, dit is ons land.” Daarop werden de verhoudingen gespannen, boeren werden van het land weggejaagd met dreigementen of geweld, zegt Agusta. “Je uitspreken tegen de plannen wordt niet geduld. Dan wordt je opgepakt of worden je bezittingen vernield”, zegt Agusta. De mijnbouwoperatie bestaat uit een samenwerking van het Australische Indo Mines Limited en het lokale Jogja Magasa Mining, een bedrijf waar voornamelijk de lokale elite en regeringslieden in geïnvesteerd hebben.

Die druk herkent Human Rights Watch ook in het rapport Turning Critics into Criminals: The Human Rights Consequences of Criminal Defamation Law in Indonesia. In het rapport wordt het voorbeeld van Tukijo aangehaald. Een lokale boer in Kulon Progo die de overheid vroeg om informatie over de taxatie van zijn land, hij werd door de politie opgepakt en vastgezet.

Sinds de komst van de mijnbouwplannen hebben de boeren en andere locals zich verenigd tot de associatie van ‘kustlijn-boeren van Kulan Progo’. Door middel van hongerstakingen en lange protestmarsen proberen zij hun kwestie onder de aandacht te brengen. “Het gaat alleen maar om de Pasir Besi (ijzer, red.) voor de bedrijven die hier komen”, aldus Mohammed Amara, eigenaar van een eettentje aan het strand. “De schade die het onder onze bedrijfjes uitricht maakt ze allemaal niet uit.”

Volgens Amara daalt het aantal toeristen dat naar Glagah Beach gaat. “Vroeger was het hier echt altijd druk rond deze tijd van het jaar, nu lijkt het wel een spookdorp.” Het dorp bij Glagah Beach biedt een troosteloze aanblik, eettentjes met houten picknicktafels en fruitkraampjes zijn aan hun lot overgelaten. Halverwege het pad richting het strand staat er nog één vrouw T-shirts te verkopen met afbeeldingen van politici van vroegere tijden. Eenmaal op het strand wordt het beeld steeds triester. De kuststreek wordt door de ijzerertswinning aangetast, wat er toe leidt dat de kust een donkergrijze kleur heeft. “Het strand was altijd al grijs, er zit nou eenmaal ijzer in het zand, maar nu begint de zee ook mee te kleuren”, verklaart Amara. “Toeristen gaan liever naar een mooi wit stand met een blauwe zee.”

Het ijzererts wordt gewonnen uit zogeheten iron sand. Dat is zand waar een hoge concentratie ijzer in zit. Het zand ziet er daardoor donkergrijs of zwart uit. In Indonesië is dit vooral te vinden in de Kulan Progo provincie. Zowel voor de kust als onder de grond. “Om het ijzererts te winnen, zuigen ze het iron sand uit de bodem en wordt met magneten en filters het ijzererts van het zand gescheiden. Vervolgens wordt het zand teruggepompt naar de plek waar ze het vandaan hebben gehaald”, zegt Teuku Haq, Mining Engineer van de universiteit van Jogjakarta.

Dit levert volgens Haq moeilijkheden op: “Het probleem is dat enkel het zand terugkomt in het ecosysteem. De mineraalrijke zeebodem, de bron van voedsel voor de zeedieren, wordt niet hersteld. Hierdoor raakt het ecosysteem beschadigd. De kale bodem ‘filtert’ niks meer en dus raakt de kuststreek kwetsbaar. Door het gebrek aan planten en zeedieren ontstaat er erosie en verkleurt het zeewater.”

Die ecologische schade wordt door Indomines ltd genuanceerd. Volgens een woordvoerder van het bedrijf is er voor de start van de mijnbouwoperatie uitvoerig onderzoek gedaan naar de mogelijke neveneffecten van het winnen van iron sand. “De natuurlijke balans wordt vanzelf hersteld, de zeedieren- en planten komen vanzelf weer terug.”

De grote belangstelling voor de iron sands van Kulan Progo en daarbij de beschadiging van Glagah Beach, is eenvoudig te verklaren. IJzererts wordt steeds belangrijker voor de Indonesische economie. Het staal dat met de ijzererts wordt gemaakt, is onmisbaar voor de moderne samenleving. Met name China lijkt een enorme ‘honger’ te hebben naar ijzererts en importeert wekelijks miljoenen tonnen van over de hele wereld.

In Kulan Progo is volgens de prognoses van Indomines ltd meer dan genoeg iron sand te vinden om aan de enorme vraag te voldoen voor de komende dertig jaar. Mede door de goedkope arbeidskrachten en geografische ligging van het land, kan Indonesië daarom goed concurreren met andere iron sands-winnende landen als Nieuw-Zeeland en Australië. “Het gewonnen ijzererts is van een hoge kwaliteit, er hoeft vrijwel niks meer mee gedaan te worden en kan zo de productie in. Dat maakt het zo gewild in het buitenland. Daarbij is Indonesië ook nog eens een land in opbouw. We hebben zelf ook simpelweg miljoenen tonnen van het spul nodig. De regering van Jogjakarta heeft gelijk als ze zeggen dat Kulon Progo de toekomst van Jogjakarta is.” Aldus de woordvoerder van Indomines ltd.

Voor de bevolking betekent de alsmaar groeiende vraag naar ijzererts echter ook een toenemende druk op het behouden van hun land en levenswijze. Met name de aankondiging van de ‘Indonesia investment coordinating board’ dat zij in Kulon Progo een extra vliegveld willen aanleggen leidt tot verontwaardiging. “Het is een logische, kapitalistische, stap van de regering om de productie en verscheping zo te willen versnellen”, zegt Haq. “Maar het lijkt er op dat dit voor de boeren en locals die afhankelijk zijn van toerisme betekent dat zij op een andere manier de kost zullen moeten gaan winnen. Dat is de schaduwzijde van economische ontwikkeling.”

De activistische boeren van Kulan Progo zijn optimistischer. “De overheid kan ons niet zomaar aan de kant zetten, de grond boven grote delen van het gebied waar iron sand is gevonden is immers nog steeds in handen van de boeren. Dat geven we echt niet zomaar uit handen”, zegt Agusta. Op de toenemende druk van de lokale regering, die onder andere steeds meer geld biedt voor de grond van de boeren, reageert Agusta laconiek: “Hoe groter de vraag, des te meer ons land waard wordt. Waarom zouden we dan vertrekken?”

De lokale overheid van Jogjakarta was niet bereikbaar voor commentaar.