Indiërs in Oeganda: ze vertrokken maar kwamen terug

In de jaren zeventig ging Oeganda gebukt onder het dictatoriale regime van de ongeschoolde Idi Amin. Naar schatting zijn er tijdens zijn leiderschap 200.000 tot een half miljoen inwoners vermoord. In 1972 besloot Amin dat alle Aziaten het land moesten verlaten, omdat zij economische posities bekleedden die échte Oegandezen hoorden te bemannen. Op dat moment woonden er in Oeganda zo’n 75.000 Aziatische Oegandezen, met name Indiërs. Zij hadden zich tijdens de Britse kolonisatie in Oeganda gevestigd en hun kinderen en kleinkinderen woonden hun hele leven al in Oeganda. Zij waren naar eigen zeggen ook échte Oegandezen. Door het wegsturen van alle Aziaten stortte de economie van het land in elkaar.

Oeganda, 1972 – Daar staat ze dan op het vliegveld in Entebbe: 19 jaar oud en op de vlucht met één ingepakte tas. Kubra, een forse Indisch–Oegandese, had nog nooit van Nederland gehoord. Ze heeft net gehoord dat het daar kan sneeuwen. Dat vertelde haar zus, die haar vooruit is gegaan. Haar andere broers en zussen hebben hun toevlucht gevonden in Engeland en Kenia.

Zo’n tien maanden geleden heeft ze hem nog gezien, Idi Amin. In een discotheek in Kampala. Ze had zich met haar vriendinnen verborgen achter een muurtje, want als hij hen zou zien wilde hij vast een van hen meenemen als gezelschapsmeisje. Ze wist wie hij was, maar besefte alleen nog niet dat hij haar leven alsnog drastisch zou veranderen.

Acht maanden later verklaarde Amin de ‘economische oorlog’; de Indiërs waren de ruggengraat van de Oegandese economie en deze moest weer puur Oegandees worden. Van Kubra’s Indisch-Oegandese familie werd verwacht dat zij hun spullen pakten. Alleen Zena, Kubra’s 45-jaar oude moeder, kon zo’n onderneming fysiek niet meer aan. Bovendien had zij haar hele leven al in Oeganda gewoond en was ze niet van plan zomaar weg te gaan. Kubra’s Indische vader, mede-eigenaar van een groot bedrijf, was enkele jaren eerder al overleden. Zena had haar kinderen aangemoedigd te vluchten, maar afscheid nemen van haar moeder viel Kubra zwaar.

En nu is Kubra op weg naar Nederland. Een land waar ze de lokale taal niet spreekt en waar ze de normen en waarden en de regels van het land niet kent.

Zeven jaar na het vertrek van de Aziaten wordt Idi Amin zelf door het Uganda National Liberation Army (UNLA) gedwongen om Oeganda te verlaten. Na enkele onstabiele jaren neemt in 1986 één van de UNLA- leiders, Yoweri Museveni, de macht over. Hij zorgt voor economische groei in het land en haalt veel bedrijvigheid naar Oeganda. Begin jaren negentig geeft hij de gevluchte Aziaten de mogelijkheid hun achtergelaten bezittingen weer te innen. Vooral in de toeristische en financiële sector bekleden de Aziaten nu weer leidinggevende functies.

Nederland, 1992 -  Na twintig jaar is Kubra niet meer bezig met haar terugkeer naar Oeganda, maar heeft ze de Nederlandse taal eigen gemaakt, probeert ze in te burgeren en een bestaan op te bouwen. Ze woont al net zo lang in Nederland als ze in Oeganda heeft gewoond. Toch blijft ze een vreemde eend in de Nederlandse samenleving. Ze is zwanger van een blanke Nederlandse man, maar hij wil niets te maken hebben met Kubra en zijn ongeboren kind.

Terwijl de rekeningen binnenstromen en de deurwaarders elkaar afwisselen, probeert Kubra zo goed als ze kan te zorgen voor zichzelf en haar dochter, Melanie. Ze zwerft met haar kind van de ene naar de andere plek. Uiteindelijk komt ze terecht in vrouwenopvang ‘Huize den Bocht’ in Goirle, waar Jeugdzorg wordt ingeschakeld en Melanie in een pleeggezin wordt geplaatst. Kubra snapt niet wat ze verkeerd heeft gedaan.

Nederland, 1996 – Melanie, met een blanke huid en een flinke bos kroeshaar, zit op de kleuterschool. Kubra komt haar één keer in de twee weken ophalen, ze woont vlakbij. Via de Stichting Experimenten Werkgelegenheid (SEW) werkt Kubra als schoonmaakster op een basisschool in Tilburg. Hoewel niemand er een geheim van maakt dat Melanie in een pleeggezin woont, schaamt Melanie zich soms een beetje voor haar grote Indisch-Oegandese moeder. Haar biologische moeder is namelijk toch anders dan andere moeders op het schoolplein.

Kubra heeft gestreden om Melanie terug te krijgen, maar heeft zich er bij neergelegd dat ze de strijd niet kon winnen en dat Melanie nu een veilig thuis heeft. Spijtig genoeg niet bij haar. Ze geniet van de tijd die ze wel samen hebben.

Oeganda, 2012 – Terwijl de Oegandese economie de afgelopen jaren groeide heeft Museveni veel in het onderwijs geïnvesteerd. Hierdoor kent het land nu een veelbelovende generatie jong volwassenen die een bijdrage kan en wil leveren aan de ontwikkeling van Oeganda. Ironisch genoeg maakt Museveni zelf nog geen plek voor de nieuwe generatie en is hij nog steeds aan de macht in Oeganda. En dat terwijl hij bij zijn aantreden nog kritiek had op alle Afrikaanse leiders die te lang op hun troon blijven zitten.

Mel, zoals ze zichzelf noemt, is twintig jaar en onderweg naar Mbale in Oost-Oeganda. Twee weken geleden was het zover: Kubra en Mel gingen voor het eerst samen naar Oeganda. Kubra verblijft bij haar moeder in Mbale. Omdat Mel nog niet wist hoe ze de ontmoeting zou ervaren, komt ze liever af en toe op bezoek vanuit Kampala, de hoofdstad.

Ze heeft de bus nèt gehaald, haar Nederlandse souvenirs in het bagagerek gepropt en zichzelf in een stoel gewurmd. Ze kijkt uit het raam, naar de weg die haar overleden Indische opa met zijn vrienden nog heeft aangelegd. Ze gaat eindelijk haar Indisch-Oegandese familie ontmoeten.

Als Mel aankomt bij het huis van haar oma, staan Kubra en haar oude moeder al met zijn tweeën te wachten in de deuropening van het nog onafgemaakte betonnen huis naast de moskee. Kubra omhelst haar dochter direct en Zena brabbelt opgelaten iets in het Luganda, een lokale Oegandese taal. Mel verstaat er niets van maar geeft haar oma een knuffel. Voor het eerst in hun leven zijn de drie generaties samen.

Voordat Mel haar tas kan neerzetten wordt ze al richting de bank begeleid waar enorme schalen met eten voor haar zijn klaargezet. Terwijl ze haar vierde chapati in een kippenprutje doopt, zit Zena haar nog steeds toe te lachen. Ze is blij dat haar kleindochter er is.

Hoewel Mel haar oma eigenlijk niet kent, voelt het toch vertrouwd. Zena is inmiddels een oude vrouw. Ze praat ontzettend veel, maar alleen in het Luganda en Swahili. Mel heeft Kubra nodig om verbaal met haar oma te kunnen communiceren. In Nederland is het vooral Melanie die haar biologische moeder moet ondersteunen. Het doet haar goed om te zien hoe Kubra hier zo goed past. Beter dan thuis, in Nederland.

Ondanks dat Nederland relatief gezien meer mogelijkheden biedt dan Oeganda, beseft Melanie zich maar al te goed dat haar biologische moeder niet heeft gekozen voor een bestaan in Nederland. Ze kon niet anders. Hier in Oeganda wordt Kubra beter begrepen door haar omgeving, ze spreekt de taal goed en haar moeder woont er nog steeds. Toch is het voor haar onmogelijk om na bijna veertig jaar weer weg te gaan uit Nederland. Ze is inmiddels gewend aan het klimaat, de mensen en het leven. Maar ze wil vooral zo dicht mogelijk bij Melanie blijven.