Lessen van Karl Marx

Het vrijemarktprincipe, de basis voor het kapitalisme, is al eeuwen het dominante economische systeem in het Westen. Echter, dit systeem heeft nu zijn gebreken laten zien. Wat kunnen we vandaag de dag nog leren van een in ongerief geraakte denker als Karl Marx, die van zijn kritiek op het kapitalisme zijn levenswerk maakte?

Van Washington tot Den Haag staat het vermijden van economische depressie en het voorkomen van omvallende banken met stip bovenaan op de politieke agenda. Geen politiek leider hanteert dezelfde oplossing, maar iedereen is het er over eens dat we in een moeilijke situatie zitten.

Om tot een oplossing te komen kijken de experts naar het verleden. Niet zover terug dat Plato en Aristoteles erbij worden gehaald, maar de economische theorie van John Maynard Keynes (1883-1946) wordt bijvoorbeeld veel gebruikt. Keynes schreef voor dat een economie zich kan herstellen door middel van grote overheidsuitgaven. Iets dat Barack Obama ook als oplossing ziet. Zij het niet dat de regering Obama haar overheidsuitgaven nu eens niet in defensie steekt, iets dat tegen de filosofie van zijn voorganger Bush ingaat.

Andere grote denkers waaronder vooral Adam Smith krijgen ook weer veel aandacht. Deze economen waren allemaal welgesteld ten tijde van het vormen van hun ideeën. Iemand met een heel ander gedachtegoed die uit de vergetelheid zou kunnen worden gehaald is Karl Marx (1818-1883). Marx werd rijk geboren, maar stierf arm. Net als wij nu, maakte Marx een tijd mee van een snel groeiende globalisatie, het industrialisatie tijdperk.

Inkomensverschillen

Het groeiend gat tussen rijk en arm was Marx zijn voornaamste beweegreden, dit fenomeen is vandaag de dag weer helemaal actueel. In zijn tijd waren het de bourgeoisie en het proletariaat die de rijkdom niet eerlijk konden verdelen. Nu is die tegenstelling veel minder zwart-wit. Je kan spreken over de tegenstelling van 'Het rijke Westen en de ontwikkelingslanden' en je kan spreken over de tegenstelling van 'De rijke bankiers' aan de ene kant, die tijdens de huidige crisis ongegeneerd grote bonussen uitbetaald krijgen. En 'De arbeiders' daartegenover, die nu in grote getallen ontslage worden.

Dit laatste voorbeeld is tijdens de huidige crisis de dagelijkse werkelijkheid. De afgelopen dagen zijn vele ontslagen arbeiders bij de top van de Amerikaanse verzekeringsgigant AIG langs gegaan om verhaal te halen nadat er 218 miljoen dollar aan bonussen werd uitgekeerd. Het onderzoeksbureau Institute for Labour Studies toonde aan dat, ondanks een grote middenklasse, Nederland zich ook schuldig maakt aan het in stand houden van grote inkomensverschillen. Van de vijftien grootste bedrijven verdienen de topmannen ongeveer 71 keer meer dan de gemiddelde Nederlandse arbeider.

Marx was van mening dat werk het leven van mensen moet verrijken en dat arbeid niet gezien moet worden als een kwaad goed. Marx kon niet weten hoe dichtbij de hedendaagse werkelijkheid hij zat. Er is tegenwoordig veel controverse over het uitbesteden van werk aan arbeiders uit derde wereld landen, die hebben te kampen met erbarmelijk slechte werkomstandigheden. Verhalen over kinderarbeid, slavenarbeid en grote naaiateliers waar arbeiders veel te veel werken voor veel te weinig geld zijn nog altijd actueel.

In zijn manuscripten vroeg Marx zich af of de middenklasse zou uitsterven. In Nederland vertoeft het merendeel van de bevolking in de middenklasse, terwijl in snel groeiende economieën, waar het kapitalisme meer recent zijn intrede heeft gedaan er bijna geen middenklasse aanwezig is. Snel rijk geworden Chinezen wonen in een land met miljoenen lageloon arbeiders en werkelozen. Grote Indiase IT-bedrijven zijn gevestigd op bedrijfsterreinen tussen de sloppenwijken.

Maar Marx keek ook vooruit. Hij wist te voorspellen dat winst maken ten koste van loonkosten een belangrijk economisch thema zou worden. Hij waarschuwde dat dit ten koste zou gaan van de de ontwikkeling van ieder individu. Hij had hiermee een zeer reeël punt. Als het hedentendage slecht gaat met een bedrijf wordt er in de eerste plaats gekort in het personeelsbestand. Ontslagen worden afgedwongen onder het mom van 'Het bedrijf gezond te houden'.

Sarkozy

Het kapitalisme van de 21ste eeuw is echter niet zo slecht als Marx het beschreef. Er is met name in de Europese landen een groot social vangnet gerealiseerd ten gunste van werknemers. Dit heeft Marx 150 jaar geleden niet kunnen voorzien. Er zijn pensioenfondsen, werkeloosheidsuitkeringen, zorgverzekeringen en stevige wetten die opkomen voor gezondheid en veiligheid. Zo kunnen Nederlandse bedrijven in moeilijke tijden de werknemers officieel niet zomaar, zonder ontslagvergunning, ontslaan.

Tijden zijn veranderd. In 1843 verhuisde Karl Marx naar Parijs, de stad waar hij zijn intellectuele vriend voor het leven ontmoette, Friedrich Engels. Engels hielp Marx met het schrijven van zijn twee meest invloedrijke stukken, de 'Economisch-filosofische manuscripten'. In geschrift blijkt Marx echter beter te volgen dan in de economische werkelijkheid. Het Marxisme dat werd ingevoerd in het communistisch politieke systeem heeft meerdere malen gefaald, mensen op machtposities bleken telkens weer makkelijk misbruik te kunnen maken van het utopisch ideaal.

Huidige politieke leiders bezinnen zich welk gedachtegoed zij kunnen aanboren ter bestrijding van de recessie. Sarkozy wordt in Frankrijk weleens een sympathisant van Marx genoemd. En hoewel zijn gedachtegoed lang niet zo extreem is, heeft zijn politieke beleid hier en daar wel trekjes van Marx' filosofie.

Sarkozy strijdt sinds jaren tegen gouden handdrukken in het zaken- en bankwezen. Al ver voor de recessie probeerde hij die de kop in te drukken. Daarnaast heeft hij vaak kritiek geuit op het kapitalisme. Volgens hem biedt het kapitalisme geen morele grond voor een betere maatschappij. Begin 2007 zei Sarkozy: "Ik geloof in het kapitalisme, maar ik ben ervan overtuigd dat het kapitalisme niet kan overleven zonder een ethiek. Zonder respect voor bepaalde spirituele waarden, zonder menselijkheid, zonder respect voor mensen."

Hier geeft hij een belangrijke les van Marx; 'Winst maken voor enkelen moet niet de belangrijkste pijler zijn voor een gezonde economie, maar elk individu zou de mogelijkheid moeten hebben zich volledig te ontplooien'.