Kerstmis 2013 is al gevierd in Oekraïne

Voor de grote genieters van kerst: vieren kan een tweede keer! In Oekraïne wordt het feest nog eens dunnetjes overgedaan, mét de sneeuw waar iedereen zo vurig op hoopt elk jaar.

Zondagmiddag, 7 januari. De hoofdstraat van Kiev staat normaal bol van lawaai met toeterende auto’s en het drukke stadsleven in Kiev, maar is nu gevuld met een ander soort geluid. De straat is afgezet en een mensenmassa heeft de vierbaans autoweg overgenomen. Het is orthodoxe kerst en er is een grote kerstmarkt langs de weg opgebouwd om dat te vieren. In eerste instantie lijkt het net op grote uitverkopen en kortingen op alles in de winkels om de mensen tot de laatste impulsaankopen over te halen. Maar het is toch echt anders.

Heel het centrum van Kiev straalt kerst uit, in elke straat zijn de lichtjes massaal naar buiten gesleept. De gebouwen rondom het Vrijheidsplein zijn van top tot teen versierd met prachtige rijen gekleurde lichten. Zelfs de bomen zijn met blauwe led-lichten bedekt, waardoor je het gevoel hebt dat je door de set van een Coca-Cola reclame loopt.

Op de straat, die leidt naar het wereldberoemde Vrijheidsplein, staan nu overal verkopers en handelaren op de kerstmarkt. Sommigen hebben een standje opgebouwd om daar zelfgemaakte lekkernijen te verkopen, anderen hebben alleen een pony bij zich waar kinderen ritjes op kunnen maken tegen een kleine vergoeding. Er is overal wat te zien, zo druk is de straat. De straatverkopers proberen elke soort gloeiend neon te verkopen, van een lichtgevend zwaard tot een onbreekbaar vliegend object met knipperlichtjes.

Naast het Vrijheidsplein zijn ook de andere straten in Kiev prachtig versierd met lichtjes. Waar mensen in Amsterdam of Den Haag raar opkijken als er meer dan een lichtslang aan de zijkant van een winkel hangt, zijn ze in Oekraïne niet zo zuinig. Tussen de gebouwen hangt een rij van lichten, in golvende vormen opgehangen boven de weg.

Kozakken

Zondagavond. In één van de grootste parken van Kiev staat studente Sandra Stupakovska met haar moeder te genieten van het kerstconcert. Het is al een ruime tijd donker, maar de verschillende gebouwen in het park zijn goed verlicht. “Dit is een van de weinige keren dat we kerst zo buiten vieren. Normaal zit ik deze dagen alleen thuis met mijn familie. Het is fijn om hier te zijn, want een aantal klasgenoten is hier ook.”

Bij de ingang van het park staan mannen verkleed in groteske pakken met lange kerstmutsen die tot hun middel komen. Zij controleren de entreekaartjes van de meute, die door dikke witte lagen sneeuw heen banjert naar het grote podium. Het is een echte witte kerst.

Het park heeft in het midden een grote vlakte waar aan de rand een podium staat. Overal in het park  staan kleine huisjes, waar eigen gestookte honingwodka te koop is, samen met de traditionele kleding van Oekraïne en verschillende houtsnijwerken. In sommige huisjes zitten mensen die bijkomen van de kou buiten. In een groter huis langs een wandelroute worden zij begroet door traditioneel geklede vrouwen die liederen zingen en wodka aanbieden. Sandra zelf slaat alles af, maar zij is een uitzondering want de drank vloeit rijkelijk.

Er worden verschillende concerten gehouden op het grote podium buiten en het is allemaal traditionele muziek, gezongen in het Oekraïens. Een band, verkleed als Kozakken, zingt liederen over de strijd en leven van het volk. Er wordt zowel eten als drinken verkocht, dus de mensenmassa die zich heeft verzameld in het park hoeft ook tijdens etenstijd niet terug naar huis.

Ster

Eén van de symbolen van de orthodoxe Oekraïense Kerst is de ster. Het is ook een feest van de zon en de sterren, legt Sandra uit. Vooral kleine kinderen dragen een papieren ster op een stok. De ster staat voor het licht van de zon en voor de ster die de drie wijzen naar het kindje Jezus wees. Een traditionele groep met zingende vrouwen heeft het zonnesymbool vast, terwijl ze zingen over de geboorte van Jezus. Ondertussen wordt er een grote schijnwerper op de kerststal tegenover het podium gericht, een snufje moderniteit in een oud landschap.

Een volgende band speelt een nummer, waarop mensen direct beginnen te dansen. Het komt meer over als hossen, de mensen pakken elkaar vast en gaan in kringen met elkaar dansen. Niemand wordt buitengesloten en al snel zijn Sandra en haar moeder verdwenen in de massa. Iedereen pakt elkaars hand vast en er ontstaat er een grote kring. In het midden staan drie mannen de typische Russische kozakkendans te doen. Sandra vertelt dat de dans voor veel buitenlanders Russisch lijkt, maar van oorsprong uit Oekraïne komt.

“Kom, dans met ons mee!” Een goedlachse jonge Oekraïnse man staat te dansen, met zijn armen uitnodigend naar voren. De jongen heet Slava, en probeert in gebroken Engels uit te leggen dat dit een feest is voor iedereen, dus ook de buitenstaanders worden in de feestende mensenmassa opgenomen.

Ded Moroz

De Oekraïners hebben niet altijd kerst gevierd. Onder invloed van het Russische tijdperk waren de meeste traditionele feestdagen verboden. Na de val van de Sovjet-Unie begonnen de landen weer feestdagen te vieren, alleen wel volgens de Juliaanse kalender.

Eén van de manieren waarop naar boven komt dat er nog altijd een Russische invloed is, is de afwezigheid van kerstbomen in de huizen. In vroegere tijden waren deze verboden, dus de meeste Oekraïners versieren dennenbomen op  grote pleinen buiten.

Naast de kerstboom is ook de traditionele westerse kerstman niet van de partij in Oekraïne. Zij hebben een man die afstamt van Sint Nicolaas, alleen wordt hij hier Ded Moroz genoemd. Letterlijk vertaald betekent zijn naam ‘vadertje winter’. Hij lijkt ontzettend op een kruising van Sinterklaas en de kerstman, met de rode bontrandjes en een magische staf die alles wat hij aanraakt in ijs verandert. Voor en tijdens de orthodoxe kerst staan op veel plekken in Kiev mannen verkleed als deze mythische figuur.

Wat ook nog bij Ded Moroz komt kijken is zijn helper. Waar de kerstman zijn elfjes heeft en Sinterklaas zijn trouwe Pieten, heeft Ded Moroz zijn kleindochter. Zij wordt het sneeuwmeisje genoemd en is vaak gekarakteriseerd als een blond meisje met een lange zilveren bontjas aan.

“Ded Moroz is een soort van heilige. Samen met het sneeuwmeisje geven zij de kinderen van onder andere Oekraïne, Wit-Rusland en Rusland cadeautjes. Het zijn mooie dagen.” Sandra heeft er duidelijk goede herinneringen aan.

Rauwe knoflook

Zoals de Amerikanen hun traditionele kalkoen eten op kerstavond, hebben de Oekraïners ook een traditioneel feestmaal. Sandra: “Wij eten traditioneel geen vlees bij het kerstmaal. Wel veel vis, fruit en rauwe knoflook. Het is heel erg gezond voor je.”

De kerstmaaltijd heeft een grote familiewaarde. “Ik moet als jongere er niet aan denken om ergens anders te eten. Je moet gewoon aanwezig zijn bij je eigen familie. Ik heb mijn vriendje niet gezien tijdens de kerst, hij was bij zijn eigen ouders.”

Kerk

Hoe levendig en kleurrijk het op zondag was, zo kil en leeg is het op maandag. Overdag is er op straat geen hond te bekennen. De meeste mensen komen bij van het feest van gisteren en genieten van hun vrije dag, of ze gaan naar de kerk.

De missen in de kerken van Kiev laten nog even duidelijk zien dat de mensen erg gelovig zijn. De prachtige kerken vol met goud staan bomvol en zelfs het kleinste kerkje wordt gevuld door mensen die kaarsen aansteken, bidden en een lijst kussen met de afbeelding van een heilige.

Hoewel de bevolking nog erg gelovig is, is de trend die zich in het westen al wat langer voordoet hier ook lichtelijk zichtbaar. De meeste jongeren doen nog mee met de traditionele kerstmalen, maar laten zich niet of nauwelijks zien bij de grote missen. Ook de lijstjes met heiligen erin worden vaker aangeraakt en gekust door oudere vrouwtjes dan door jonge meiden.

Zowel Sandra als Slava zijn dit jaar niet van plan om naar de kerk te gaan. “Ik heb er gewoon geen behoefte meer aan, ik ben liever bij mijn familie”, zegt Sandra. Slava moet vooral lachen en geeft aan dat hij al jaren niet meer naar de kerk gaat. Hij neemt daarna een slok van zijn wodka.  

Wie na dit alles nog niet genoeg heeft van de dagen vol sfeer, feest en familie kan op 13 januari nog even door. Dan viert Oekraïne het ‘oude’ nieuwe jaar, natuurlijk ook volgens de Juliaanse kalender.