Onbegeleid en onder de radar naar het continent van melk en honing 

Liefst 20.000 onbegeleide minderjarigen maakten vorig jaar solo de reis naar Europa. In België registreerden zich de afgelopen maanden 5.600 minderjarigen. Wellicht worden het er nog meer en wordt het record van 2015 verbroken. Ondanks dit record blijven de cijfers onzeker, want veel vluchtelingenkinderen registreren zich pas als ze hun droombestemming bereiken. Wat zijn hun ervaringen? Hoe voelt het om onbegeleid te reizen? Welke gezichten schuilen achter deze recordstroom van onbegeleide minderjarigen die illegaal van buiten Europa naar België komen?

Hij probeert het intensief waar te maken: zijn nieuwe leven in België. Toch valt het hem af en toe zwaar. Shakir is 21. In 2013 liet hij zijn vaderland Afghanistan achter zich. Daar groeide hij op in het noordoosten, in de provincie Kunar. Een prachtige plaats met wondermooie hoge bergen, verzekert hij mij. Zijn familie had een winkel en werkte ook samen met de Amerikanen. Dat maakte hem en zijn familie tot een gevaarlijk doelwit van de Taliban. Al heel vroeg wist Shakir dan ook dat zijn toekomst niet in Afghanistan lag. Geïnspireerd en gefascineerd door verhalen van anderen die naar Europa trokken, besloot hij zijn ouders te laten delen in zijn droom. Zij waren sceptisch maar maakten een afspraak met een smokkelaar. Er werd een plan besproken en voor 13.000 euro kon zijn droom werkelijkheid worden. De smokkelaar moest beloven dat er Shakir niets zou overkomen.

Zo begon Shakir zijn leven als niet-begeleide minderjarige vluchteling. Waar het bij Shakir een bewuste eigen keuze was, is dat vaak niet het geval. Uit onderzoek naar de trajecten van niet-begeleide buitenlandse minderjarigen door Marianne Vervliet en Ilse Derluyn blijkt dat de invloed van verhalen en percepties van andere leden van de gemeenschap vaak doorslaggevend zijn in de keuze om te migreren. Zo is er Shuhjaj die door zijn moeder verplicht werd om Afghanistan te verlaten. Zijn moeder vond dat het beter was dat hij wegging zodat hij kon studeren, werken en vervolgens geld kon opsturen. Dertien uur per dag in Afghanistan werken, zorgde niet bepaald voor toekomstperspectief. Ondertussen is Shuhjaj in België waar hij asiel aanvroeg. Toch koestert hij een stille wens om terug te keren maar dat zou zijn moeder nooit willen. Hij mag niet als een geslagen hond terugkeren naar zijn thuisland. Dat zou een schande zijn, ook al brak de reis hem en bezorgde het hem trauma’s.

Shakir, rechts op de foto

Het leven van een niet-begeleide minderjarige is bijzonder zwaar, eigen keuze of niet. Toch is de wil en de hoop om een beter leven te creëren zo sterk dat zowel de jongere zelf als zijn familie bijzonder grote offers brengen om de droom te verwezenlijken. Gescheiden worden van elkaar is slechts één van de vele offers die gebracht worden om de droom te bereiken. Alle jongeren riskeerden tijdens het migratietraject hun leven. Ook Shakir, wiens smokkelaar zijn ouders beloofde dat hem niets zou overkomen. Een kwaad woord over de smokkelaars zal tijdens onze gesprekken echter nooit over zijn lippen rollen: “Ik had geld dus ze behandelden mij goed, ik deed ook altijd goed mijn best. Ik was 15-16 jaar tijdens mijn tocht, maar natuurlijk zag ik ook jongens van negen die geen geld hadden en waar thuis ook geen geld was. Zij werden de kruimeldieven van smokkelaars.”

Zijn reis bracht hem langs Iran, Turkije, Italië, Hongarije, Griekenland, Frankrijk. Zijn verhaal over zijn migratietraject is wat vaag. Hij vertelt vooral over de dingen die hem bijbleven en hem tekenden. Steeds zijn het losse flarden over het leven van een niet-begeleide jongere op weg naar en in Europa. Zo is er het verhaal over de boottocht van Turkije naar Griekenland. “We zaten in twee kleine bootjes maar het ging mis. Twee jongeren zijn die nacht gewoon verdwenen in zee. Gelukkig kon ik zwemmen en samen met een groepje zwom ik in twintig minuten terug naar Turkije.”

In Italië werd hij onderschept. De politie was begripvol, gaf hem nieuwe schoenen en liet hem doorreizen. Zonder registratie en dus nog altijd onzichtbaar, stak hij grens na grens over. Hoewel hij wel wist dat hij naar Europa wilde, wist hij niet precies waarheen. “Papa had familie in Noorwegen dus ik hoopte daar te geraken. Toen ik in Frankrijk aankwam, was ik op zoek naar de trein naar Noorwegen maar die vond ik niet. Ik was volledig op en belde naar mijn familie: waar moet ik asiel aanvragen? Ze antwoordden: België.”

Shakir herinnert zich zijn eerste nacht in België nog. Hij kwam aan in Brussel Noord, het regende en het was koud. De politie vond hem en nam hem mee. Na een leeftijdscontrole kreeg Shakir gepaste opvang en nu probeert hij zijn leven op te bouwen. Toch voelt hij zich vaak nog een niet-begeleide minderjarige ook al is hij nu meerderjarig.

Op zijn tocht ontmoette Shakir leeftijdsgenoten, minderjarigen dus, die ook zielsalleen door Europa reisden. Ze werden zijn thuis. Hij mist het soms, zegt hij, het slapen in de verschillende jungles en pop-up kampen die Europa rijk is. Wanneer hij niet aan het werk is als pizzabakker, gaat hij nog regelmatig naar Duinkerken om voedsel uit te delen, maar ook om met mensen, ‘zijn broeders’, te praten. Hij probeert ze te overtuigen om niet naar Groot-Britanië te gaan. “Ik heb het er moeilijk mee. Zelf dacht ik altijd als het niet lukt, ga ik terug. Ik herken mezelf in de mensen en de jongeren in het kamp. Alleen en niemand die voor je zorgt. Nu ik asiel in België heb aangevraagd vind ik dat de blijvende wens om naar Groot-Brittanië te gaan hun leven kapot maakt. Ouders die hun negenjarige kost wat kost naar Groot-Brittanië sturen, hebben geen idee wat ze hun kinderen aandoen. Daarom keer ik steeds terug. Mijn hart blijft in de jungle en niet in mijn mooie appartement. Als ik terugkeer uit Duinkerken, slaap ik niet in mijn bed maar op de grond. Meerdere nachten. Ik voel me dan opnieuw vluchteling.”

Dit artikel is tot stand gekomen met steun van het Fonds Bijzonder Journalistieke Projecten en fonds IJ4EU.