Europees hof: Het Nederlands beleid voor minderjarige vluchtelingen moet anders

Het Europees hof in Luxemburg heeft afgelopen januari 2021 Nederland op de vingers getikt omtrent het niet goed naleven van de rechten van het kind. “Baanbrekend!”, zeggen advocaten Talia Radcliffe en Andrea Pool. Zij zijn dossiers aan het doorspitten van tientallen alleenstaande minderjarige vluchtelingen (amv) die nu een beroep kunnen doen op dat arrest. Het Europees hof eist dat Nederland haar regels aanpast waardoor meer minderjarigen wellicht wél asiel kunnen krijgen.

Het betreft de zaak TQ waarover het Europees hof in januari 2021 oordeelde. TQ zijn de initialen van een jongen die in Guinee geboren is, op zijn vijftiende in Nederland aankwam, maar terug moest van de Immigratie en Naturalisatiedienst (IND). Deze tussenbeoordeling werd hem in het voorjaar van 2019 medegedeeld. De jongen had echter geen familie of kennissen meer in Guinee, waardoor deze minderjarige er helemaal alleen voor zou staan als hij terug zou moeten. Daarbij was TQ door omstandigheden hier in Nederland depressief geraakt en was hij in behandeling bij een psycholoog. En hoewel hij tegen zijn uitzetting in hoger beroep ging, werd zijn verzoek steeds afgewezen. Zijn advocaat besloot daarop zijn casus bij het Europees hof in Luxemburg neer te leggen.

Die oordeelde begin dit jaar genadeloos: Nederland pleegt leeftijdsdiscriminatie en houdt daarbij geen rekening met wat de belangen van het kind zijn. De IND moet TQ een verblijfsvergunning geven met als ingangsdatum van zijn aankomst in Nederland.

De leeftijdsdiscriminatie zit als volgt in elkaar: volgens de internationale kinderrechten is iedereen onder de 18 jaar gelijk. Maar niet in Nederland. Voor alleenstaande migrantenkinderen wordt sinds 2014 een onderscheid gemaakt tussen kinderen onder de 15 jaar en tussen de 15 en 18 jaar. Dat mag niet, besliste ook het hof in Den Bosch in maart jongstleden.

Eva Berger, consulent asiel bij Vluchtelingenwerk Nederland legt het uit: “Het hof roept eigenlijk op om écht in het belang van het kind te gaan handelen. Waarbij er niet meer naar leeftijdsgroepen mag worden gekeken. Dat is volgens het hof te willekeurig. Er moet naar de persoon gekeken worden. Daarbij moet beter worden onderzocht of er een veilige plek is in het thuisland van deze jongere bij bijvoorbeeld familie, voogden en tehuizen. Dit moet vóór het besluit tot uitzetting gedaan worden. Als er geen veilige plek is, moet een jongere van het Europees hof toch een verblijfsvergunning krijgen.”

De rechters adviseren de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) om het beleid rond amv’s aan te passen. De leeftijdsgrens moet worden opgeheven en er moet adequaat onderzoek gedaan worden naar de herkomst van het kind. Maar dat advies omarmt de IND niet. Tijdens de zitting op 15 maart laat de dienst de rechter weten haar beleid niet aan te passen. Zij gaan in hoger beroep tegen de uitspraak.

De desbetreffende rechtbank in Den Bosch accepteert deze keuze van de IND, maar laat tijdens de rechtszaak weten dat het een kleine moeite is om het beleid aan te passen. Het zou niet alleen voor de rechtbank zaken vergemakkelijken: advocaten, Vluchtelingenwerk en geleerden willen al jaren dat er iets aan dit beleid gebeurt.

Ondanks dat IND haar beleid voorlopig niet verandert, heeft de uitspraak van het hof gevolgen. De nieuwe regels rondom het onderscheid in leeftijden en het onderzoek naar de achtergrond zijn meteen opgenomen in de Nederlandse rechtspraak. Hoewel de IND de veranderingen die door het Europese hof in het arrest opgedragen zijn niet overneemt in het huidige beleid, neemt de rechter deze taak op zich. De rechtspraak zal kijken of de regels rondom arrest TQ worden nageleefd. Dat blijkt uit de zitting van 15 maart.

Advocaten Pool en Radcliffe over het huidige amv-beleid: “Het probleem van het beleid nu, is dat veel jongeren zich in een grijs gebied bevinden. Ze mogen niet blijven, maar kunnen ook niet worden weggestuurd omdat ze minderjarig zijn en onder het kinderrecht vallen. Tot hun 18de weten ze niet waar ze aan toe zijn en raken ze gewend aan het leven hier. Veel van hen komen bij ons terecht om toch nog een poging te doen om asiel te krijgen.”

Grijs gebied

In de wijk Kanaleneiland in Utrecht doet Reza (21) de deur open. De deur leidt naar een smoezelig appartement dat door Stichting Noodopvang Dakloze Vreemdelingen Utrecht (SNDVU) voor jongens als hem wordt gehuurd. Van het arrest TQ merkt hij niks, hij is te oud. Wel kan hij meepraten over het grijze gebied waarin je beland als minderjarige. Reza is een zogenoemde ex-amv’er. Als minderjarige kwam hij in Nederland. Op zijn veertiende vluchtte hij weg uit Afghanistan. Hij werkte een aantal jaar in Turkije en Griekenland en werd uiteindelijk de grens over gezet. Op zijn zeventiende kwam hij aan in Nederland. Hij dacht dat hij veilig was. Acht maanden na aankomst had hij een gesprek met de IND, waarna bleek dat hij niet in Nederland mocht blijven.

Zijn asielaanvraag werd afgekeurd. “Ik werd voorbereid op terugkeer, maar ik wilde niet terug. Ik was daar vier jaar niet meer geweest en mijn ouders waren inmiddels naar Iran gevlucht. Mijn toekomst hier zou veiliger zijn”, aldus Reza. Hij belandde op straat en in verschillende noodopvangen.  “Toen ze zeiden dat ik na mijn achttiende in vluchtelingendetentie zou kunnen belanden, ben ik weggegaan uit het asielzoekerscentrum. Ik wilde niet de gevangenis in. Ik had niks verkeerds gedaan.” Reza vertrok ‘MOB’, Met Onbekende Bestemming, de term voor migranten die vertrekken uit het asielzoekerscentrum (AZC) zonder te laten weten waar zij heen gaan. Reza raakte depressief. Hij blowde veel en dacht aan zelfmoord. Nu krijgt hij hulp van de Stichting Noodopvang en het Ex-ama team in Utrecht (AMA is de vroegere term voor AMV).  “Het gaat nu beter, ik ben gestopt met drugs en probeer van de kleine dingen te genieten”, concludeert Reza. Maar zijn toekomst blijft ongewis, hij leeft in de illegaliteit.

‘Met onbekende bestemming’

Reza zijn verhaal staat niet op zichzelf. De afgelopen drie jaar meldden zich gemiddeld 1.100 amv’s per jaar aan in Nederland. In 2015 waren dit er zelfs meer dan 3.000, zo blijkt uit cijfers van het CBS. Uit een rapport uit 2020 van de Analyseproeftuin Migratieketen (APM) over amv’s die verdwijnen blijkt dat in de periode 2015 tot 2018 in ieder geval 1750 jongeren ‘Met Onbekende Bestemming’ zijn vertrokken. Die 1750 jongeren zijn echter 20% van de hele geschatte groep jongeren die MOB vertrok in die periode. De IND en de Dienst Terugkeer en Vertrek (DT en V) hebben niet iedereen kunnen volgen en konden dus niet nagaan hoeveel jongeren er in Nederland op deze manier verdwijnen.

MOB houdt in dat deze jongeren niet hebben aangegeven waar ze heen gingen. Eindstation onbekend. Hoewel DT en V er niet zeker over is, denken ze dat de meeste jongeren in Nederland blijven. Als ze in Nederland blijven, verdwijnen ze onder de radar. Net als Reza op zijn zeventiende. 80% van de onderzochte groep jongeren was tussen de 15 en de 17 jaar toen ze verdwenen uit het AZC. Ze leven in de illegaliteit. Op een plek waar de Nederlandse staat amper zicht op ze heeft.

Uitwas

Het is een uitwas van het huidige beleid, zegt Marcelle Reneman, onderzoeker migratierecht aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. ,,In het AMV-beleid dat vanaf 2014 wordt gevoerd, worden kinderen opgedeeld in twee groepen. De grens wordt getrokken op vijftien jaar, omdat ze ervan uit gaan dat een asielprocedure drie jaar duurt. Tot je vijftiende krijg je intensieve begeleiding en wordt je bij een pleeggezin geplaatst. De kans dat je uiteindelijk asiel krijgt is in deze groep groter. Als je vijftien jaar of ouder bent, wordt er vanuit gegaan dat je veel zelf kunt regelen. Wél krijg je tot je achttiende een begeleider vanuit het COA, een voogd vanuit Nidos en je kunt naar school.”

Dat lijkt goed geregeld, maar in de tussentijd hebben de jongeren geen duidelijk toekomstperspectief. Reneman legt uit: ,,Als je een negatief antwoord hebt op je asielaanvraag, wordt je vanaf je vijftiende gedoogd. Minderjarigen kunnen niet het land worden uitgezet, maar krijgen ook geen duidelijke beslissing. Een aantal maanden voor hun achttiende komen ze er pas achter dat ze echt niet mogen blijven. En dan is het eigenlijk te laat. Vanaf dan staan ze er alleen voor.”

Merhawi (18) is een schoolvoorbeeld van deze situatie. Hij leeft nu meer dan een jaar in de illegaliteit. Door zijn Eritrese achtergrond kan hij eigenlijk geen kant op, in zijn land van herkomst heerst een dictatoriaal regime. “Vorig jaar kreeg ik te horen dat voor de tweede keer mijn asielaanvraag werd afgewezen. Dat was een paar maanden voor mijn achttiende verjaardag. Toen ben ik voor de zekerheid uit het AZC vertrokken. Ik heb zes maanden op straat geleefd in Arnhem. Ik kende wel wat mensen, daar mocht ik dan op de bank slapen. Maar toen corona erger werd kon ik minder vaak bij hen terecht. Uiteindelijk ben ik weer naar Ter Apel gegaan en met een omweg zit ik nu in Utrecht.”

Merhawi is boos en gestrest. Hij is bezig met zijn vierde asielaanvraag, in de drie jaar tijd dat hij in Nederland woont. Als minderjarige is hij naar school gegaan en gewend geraakt aan het leven hier. Maar een zekere toekomst lijkt er niet in te zitten. “Ik heb alle papieren bij de IND ingeleverd die ik had. En het is nog niet goed. Ze willen een schoolpas uit Eritrea zien, maar die heb ik nooit gehad.”

Voor Merhawi in Nederland belandde, heeft hij veel meegemaakt. Nadat hij over de grens van Eritrea was, werd hij in buurland Sudan ontvoerd voor losgeld. Even later werd hij in een vluchtelingenkamp in Libië mishandeld. Ook heeft hij een schipbreuk meegemaakt en is hij zelf bijna verdronken. Hij had gehoopt dat hij rust zou vinden in Nederland. “Dat viel tegen. Sinds mijn zestiende ben ik hier alleen maar bezig met mezelf bewijzen. Ik wil rust.” Op dit moment wordt er door de IND opnieuw naar het dossier van Merhawi gekeken.

‘Jongeren moeten meteen zekerheid krijgen’

De verhalen van Merhawi en Reza zijn dé redenen waarom het arrest van het Europees hof baanbrekend is volgens Eva Berger, consulent asiel bij Vluchtelingenwerk Nederland. “Jongeren moeten meteen zekerheid krijgen”, stelt zij. Berger zegt dat er nu, ondanks alle hulp die jongeren krijgen, verkeerd met hen wordt omgegaan. “Jongeren krijgen niet de hulp en zekerheid die ze verdienen. De IND en DT en V bewegen vooral in juridische regels die hen opgelegd zijn door de overheid. Die regels botsen met hoe de jongeren er aan toe zijn.”

Volgens Berger is het voor iedereen beter als IND wel het advies van het Europese hof ter hand neemt en het huidige beleid verandert. “Zie, niet alle amv’s hoeven te blijven. Dat kan ook niet. Maar door hen meteen te betrekken in het achtergrondonderzoek dat naar hen wordt gedaan bij aankomst in Nederland, hebben zij in ieder geval een eerlijk beeld van hun toekomst en weten ze waar ze aan toe zijn. Daardoor vluchten ze niet meer verder en krijgen gemeenten niet met hen als illegale, daklozen te maken.”

Volgens Berger vindt het onderzoek dat wordt gedaan door de IND naar familie in het thuisland,  vaak pas plaats na de afwijzing. “Als de IND acht dat iemand niet in Nederland kan blijven, om juridische redenen, wordt er bij amv’s onderzoek gedaan naar familieleden of kennissen in het thuisland. Zodat men zeker weet dat de jongere goed wordt opgevangen. Dan wordt gevraagd of er nog oudtantes zijn waarbij ze misschien terecht zouden kunnen. Familieleden die ze vaak niet eens kennen.”

Communicatiewoordvoerder Bart Vis van het IND geeft aan dat er goed en grondig onderzoek wordt gedaan door de IND en dat ze een jongere nooit zomaar uitzetten. “Stel iemand wordt uitgezet, dan wordt hij of zij daar ook in begeleid en voorbereid. We sturen ze niet weg. We hebben daar aangepaste processen voor. Waarin we kijken of de jongere bij bekenden terecht kan.” Daarbij legt hij uit dat zo’n jongere samen met het AZC, DT en V en een extra coach aan de slag gaat om naar de beste oplossing te kijken.

Op de website van de overheid valt echter te lezen dat, als een amv wordt afgewezen, er vervolgens onderzoek wordt gedaan naar goede opvang in het thuisland. Eerst wordt gekeken naar de veiligheid van het land van herkomst, daarna wordt gekeken naar opvang bij ouders, familie of een tehuis.

Voor Reza en Merhawi komt het arrest TQ te laat. Ze zitten tussen wal en schip en kunnen alleen hopen dat hun volgende asielaanvraag wel positief wordt ontvangen.

Advocaten Radcliffe en Pool hebben inmiddels tientallen dossiers van minderjarigen opgediept die op basis van het arrest TQ een nieuwe kans maken op verblijf. Ze zijn aan het zoeken naar nog meer dossiers. Naar meer uitzonderingen die door het arrest TQ voorgelegd kunnen worden aan het hof in Den Bosch.