Ali vluchtte naar Europa, in plaats van veiligheid vond hij hier de dood

Volgens de Internationale Organisatie voor Migratie (IOM) sterft 1 op de 4 kinderen die sterven tijdens migratie naar Europa in de Middellandse Zee en komt 22 procent om in Noord-Afrika. Anderen sterven op doortocht of in de landen waar zij asiel aanvragen. Ali Ghezawi (14) was een deze kinderen. Hij stierf vorig jaar in het AZC in Gilze. Zelfmoord. Zijn 1 jaar jongere zusje Fatima, beschrijft hun verhaal.

Fatima is een slim en uitgesproken meisje. Ze droomt ervan om journalist te worden. Op de vlucht vanuit Syrië heeft zij zich meerdere talen eigen gemaakt. Op momenten waarop zij niet wil dat volwassenen of kinderen in het AZC meeluisteren spreekt ze Spaans met haar broertje Mohammed. Dat is hun geheime taal. Ook haar oudere broer, Ali, was goed in talen. Hij sprak vijf talen. In het AZC in Gilze hielp hij anderen vaak met het vertalen van documenten. Ali was een gevoelige, behulpzame jongen. Hij stond altijd voor mensen klaar, vertellen zijn ouders.

“Ik heb een brief voor jullie geschreven”, zegt Fatima. Ze komt aanlopen met een stapel handgeschreven a4’tjes. Links bovenaan heeft ze de pagina’s genummerd. Een, twee, drie. Het zijn er 15 in totaal. Op de laatste pagina schrijft ze “Ik ben Fatima, ik ben 13 jaar en ik wil pakken de rechten van mijn broer. Help me alsjeblieft door mijn recht af te pakken van de IND. Publiceer het alsjeblieft zodat iedereen weet wat de pijn van mijn familie is.”

De brief heeft ze geschreven na het overlijden van haar broer Ali. De familie Ghezawi had te horen gekregen weer terug te moeten naar Spanje, nadat hun asielaanvraag voor de derde keer werd afgewezen in Nederland. Daarmee verdween het laatste beetje hoop dat Ali had. Ali maakte eind juli 2020 een einde aan zijn leven.

“Mijn zoon heeft geen kindertijd gekend”

Fatima zit stilletjes naast haar moeder, als die hun verdriet onder woorden brengt. “Mijn zoon heeft geen kindertijd gekend. Hij is een kind dat opgroeide in oorlog en op heel jonge leeftijd al moest vluchten en daarna ook nog als dakloze heeft moeten leven. Het doet mij zo’n pijn”, zegt Aisha Ghezawi. De familie komt uit een dorpje vlakbij Daraa, waar de Syrische revolutie uitbrak in 2011 toen een groep tieners werd opgepakt en gemarteld nadat zij met graffiti leuzen tegen het regime op de muur hadden gezet. De familie vlucht naar buurland Libanon, maar in het vluchtelingenkamp kunnen de kinderen nauwelijks naar school. Ze trekken verder. Naar Europa. Als ze eenmaal in Spanje aankomen is het hele gezin blij. Zo ook Fatima; “Ik dacht ‘de verdrietige tijd houdt nu op’. Ik kreeg weer nieuwe hoop. Helaas wist ik niet dat dit het begin zou zijn van een nog verdrietigere tijd”, schrijft ze in haar brief.

In Spanje heeft de familie het moeilijk, Ali’s ouders beschrijven het huis in Spanje als onbewoonbaar. Er waren amper ramen en ze leefden er met teveel mensen op elkaar. Maar ze klaagden niet. Tot ze opeens het huis moesten verlaten. “We werden dakloos”, zegt vader Ahmed Ghezawi. Nachten zouden ze gedwongen op straat doorbrengen, ze sliepen in kerken en moskeeën en bij Spanjaarden thuis. Die situatie werd onhoudbaar. Het gezin heeft op dat moment vier kleine kinderen. Het continue verhuizen doet hen geen goed. “Dus besloten we naar Nederland te vertrekken en bij aankomst asiel aan te vragen”, vertelt moeder Aisha Ghezawi.

In Nederland krijgt het gezin onderdak en de kinderen kunnen naar school. Toch is de blijdschap van korte duur. Vanwege de eerdere aanvraag en tijdelijke verblijfsvergunning in Spanje krijgt het gezin geen toestemming om in Nederland te blijven. Dit komt door de Dublinverordening. Dit houdt in dat het eerste Europese land waar iemand aankomt verantwoordelijk is voor de asielaanvraag. Als een persoon verder reist en in een ander Europees land een asielaanvraag indient dan kan dat land besluiten de asielaanvraag niet in behandeling te nemen of af te wijzen en de persoon in kwestie te deporteren.

De familie gaat terug naar Spanje in de verwachting dat Nederland afspraken heeft gemaakt met Spanje over huisvesting, maar bij aankomst in Spanje is er niets geregeld en zijn ze weer dakloos schrijft Fatima. Dus besluit de familie terug te keren naar Nederland in de hoop toch ergens te kunnen wonen.

Eenmaal terug in Nederland gaat het niet goed met Ali. In een gesprek met de Dienst Terugkeer en Vertrek geeft Ali’s moeder, Aisha, aan hoe ernstig zijn gemoedstoestand is. Zij maakt zich grote zorgen. Het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (COA) beschrijft zijn situatie in een feitenrelaas, in handen van Lost in Europe: “Gezin is voor de tweede keer in Nederland. […] Opnieuw is nu duidelijk dat zij wederom teruggestuurd zullen gaan worden naar Spanje i.v.m verblijfsrecht daar. Moeder heeft begin juni in een gesprek met DT&V aangegeven dat als dit gaat gebeuren haar zoon, Ali Ahmed, liever uit het vliegtuig zal springen.”

Het verhaal van Ali staat niet op zichzelf. Uit cijfers van het COA blijkt dat er sinds 2016 tot medio 2020 zeker 2.068 incidenten zijn geregistreerd waarbij kinderen zich automutileerden, in honger en/of dorststaking gingen, uitspraken suïcide te willen plegen of een suïcide poging deden. De stress die gepaard gaat met de asielprocedure vergt een tol op de mentale gezondheid van kinderen. In mei dit jaar publiceerde Lost in Europe over deze stressfactoren en adequate hulp die ontbreekt.

De onzekerheid over de verblijfsstatus maakt het voor therapeuten en psychologen moeilijk om de juiste hulp te bieden, vertellen deskundigen. Sociaal- psychiatrisch verpleegkundige Hans Loeff noemt het een dilemma. Een behandeling gebeurt idealiter wanneer een patiënt in een stabiele situatie zit. Daarnaast is het belangrijk dat een behandeling afgemaakt kan worden. Iets wat ook in het geval van Ali niet zeker was.

“Stressor kan niet worden weggenomen.”

In het  persoonlijke dossier van Ali, dat zijn ouders met de redactie deelden, staan notities van Accare, de gespecialiseerde instelling voor kinder- en jeugdpsychiatrie.

19-06-2019: “weldoordachte keuze om te stoppen met eten en drinken. Wil liever dood dan dat hij teruggestuurd wordt naar Spanje.”

“Voelt zich ongehoord door de IND. Interne angst en machteloosheid. Geen psychiatrisch toestandsbeeld. Accare kan hierin niet veel betekenen. Stressor kan niet worden weggenomen.”

De stress rondom de asielaanvraag en de afwijzing die volgt wordt Ali teveel. Hij voelt zich machteloos. De 13-jarige jongen gaat in honger- en dorststaking. Zijn gezondheid gaat zo hard achteruit dat er een kans is dat hij zal komen te overlijden. Dan krijgt Ali de kans om een persoonlijk gesprek te hebben met medewerkers van de Immigratie-en Naturalisatiedienst (IND). Tevergeefs, de IND blijft bij het besluit.

Wanneer het gezin voor de derde keer een asielaanvraag doet in Nederland en het snel duidelijk wordt dat de aanvraag ook dit keer afgewezen zal worden zakt Ali steeds meer in een depressie. Hij probeert uit wanhoop zichzelf het leven te ontnemen. De poging overleeft hij. Iedereen maakt zich zorgen om hem. Zowel COA medewerkers, als maatschappelijk werkers, als een huisarts gaan bij hem langs om te praten. Ze bieden hem aan om met een psycholoog te praten, maar Ali wil niet.

“Hij zei tegen mij ‘Mama ik ben niet ziek, ik wil alleen maar naar school. Zelfs al is het in het bos of in een tent, ik wil naar school’”, vertelt zijn moeder Aisha. “De dokters waren allemaal aardig en begrepen wat het probleem was. Maar ze vertelden dat zij er niets aan kunnen doen, het enige waar zij Ali mee konden helpen was luisteren naar zijn verhaal”, zucht Aisha.

In zijn dossier staat dat er ook zorgen zijn over Fatima. Zij zou kampen met angst en stemmingsklachten. Het is mogelijk dat Ali niet de enige was die suïcidale gedachten zou hebben. Er wordt gesproken over ‘dreigende collectieve suïcide’. Maar ook Fatima ziet niets in de hulp van een psycholoog. Het is haar wel aangeboden zegt ze, maar ze wilt niet naar de psycholoog. Toen niet en nu ook niet, dat heeft Ali tenslotte ook niet geholpen, zegt ze.

Wanhopig probeert Ali’s vader Ahmed de officiële documenten van zijn gezin terug te krijgen van de IND. “Wij wilden zelf vertrekken. We zouden naar een ander land gaan. Naar Duitsland of ergens anders. Al was het terug naar Syrië. Mijn zoon ging hier dood.”, vertelt Ali’s moeder huilend. Maar de papieren laten lang op zich wachten.

Dan gebeurt het, waar iedereen zo voor vreesde. “Dinsdagavond op de datum van 28 juli 2020 […] Hij pleegde zelfmoord en toen waren we allemaal geschokt”, staat er op de laatste pagina van Fatima’s brief. Twee dagen na de poging overlijdt Ali aan zijn verwondingen.

Een verpleegkundige van de GGD belt over de kritieke toestand van Ali en maakt zich zorgen om zijn zusje, Fatima, is te zien in Ali’s persoonlijke dossier. Een dag na het overlijden van Ali wordt er contact opgenomen met de crisisdienst van GGZ Breburg om het suïciderisico van de rest van de familie te bekijken. De crisisdienst komt langs, maar vindt het niet terecht dat de crisisdienst is ingeschakeld is te lezen. Het zou volgens een medewerker “misschien verwachtingen bij familie kweken door hen GGZ hulp aan te bieden”.

“Gevlucht naar Europa, maar hier gestorven”

De familie is ontroostbaar, Ali’s moeder vertelt over de steun die ze heeft gekregen van bekenden en onbekenden in Nederland. Ze pakt een doos vol met kaarten verstuurd vanuit het hele land. Tussen de stapel papieren haalt vader Ahmed een brief naar boven van de Dienst Terugkeer en Vertrek. De datum bovenaan de brief is 14 augustus 2020. Twee weken na de dood van Ali. Het is een uitnodiging om te praten over de officiële documenten die de familie terug probeerde te krijgen.

De familie leeft door in onzekerheid. Zij rouwen om hun zoon en broer. Twee maanden later, in oktober 2020, krijgt de familie toch een verblijfsvergunning. Op grond van de veiligheidssituatie in Syrië. Ali’s neefje is Syrië nooit ontvlucht vertelt moeder Aisha. “Ze zijn dezelfde leeftijd, hij heeft de oorlog overleefd en gaat naar school in Syrië. En Ali, die naar Europa is gevlucht, is hier gestorven.”

De ouders van Ali en Fatima gaven Lost in Europe kopieën van de volgende documenten: het medisch dossier van Ali, brieven van het COA, brieven van de Dienst Terugkeer en Vertrek (DT&V), een feitenrelaas van het COA naar aanleiding van Ali’s honger en dorststaking, een WebHIS zorgdossier, brieven van de GZA en brieven van de GGZ. In de hoop te kunnen voorkomen dat dit ooit nog eens gebeurd.

Lees de volledige brief van Fatima hier.

Denk jij aan zelfdoding? Je bent niet alleen. Neem contact op met 113 Zelfmoordpreventie via www.113.nl of bel 113 (lokaal tarief) of 0800-0113 (gratis).